Tamoksyfen to doustny selektywny modulator receptora estrogenowego (SERM): lek, który blokuje działanie estrogenów w niektórych tkankach, takich jak gruczoł piersiowy, a jednocześnie naśladuje działanie estrogenów w innych, takich jak macica. Po raz pierwszy został wprowadzony do sprzedaży w Stanach Zjednoczonych pod nazwą Nolvadex, zatwierdzony w grudniu 1977 r. w ramach wniosku należącego obecnie do firmy AstraZeneca. Od dziesięcioleci stanowi standardowe leczenie hormonalne raka piersi z dodatnim receptorem estrogenowym, a ponadto jest zatwierdzony do zmniejszania ryzyka raka piersi u kobiet z grupy wysokiego ryzyka.

Poza onkologią tamoksyfen jest stosowany u mężczyzn poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label) w leczeniu ginekomastii (powiększenia tkanki gruczołu piersiowego u mężczyzn) oraz niepłodności męskiej, a osoby stosujące steroidy anaboliczne powszechnie przyjmują go na własną rękę jako „terapię pocyklową” (PCT). Żadne z tych zastosowań u mężczyzn nie jest wskazaniem zatwierdzonym przez FDA (amerykańską Agencję Żywności i Leków), a w żadnym kontrolowanym badaniu nie oceniano tamoksyfenu pod kątem powrotu czynności osi hormonalnej po stosowaniu steroidów anabolicznych. Charakterystyka produktu (etykieta FDA) zawiera ostrzeżenie w ramce (boxed warning) dotyczące raka macicy, udaru mózgu i zatorowości płucnej przy stosowaniu w celu zmniejszenia ryzyka.

Ta strona podsumowuje informacje zawarte w etykietach FDA, badaniach klinicznych i wytycznych. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Klasa leku	Niesteroidowy SERM (pochodna trifenyloetylenu)
Marki / rejestracja	Nolvadex (AstraZeneca), NDA 017970, zatwierdzony w 1977 r., obecnie wycofany z obrotu w USA; tabletki generyczne; roztwór doustny Soltamox (NDA 021807)
Droga podania	Doustna (tabletka lub roztwór)
Dawki	Tabletki 10 mg i 20 mg; roztwór doustny 20 mg na 10 mL
Dawkowanie według etykiety	20–40 mg/dobę w przerzutowym raku piersi; 20 mg/dobę w leczeniu uzupełniającym, DCIS i zmniejszaniu ryzyka
Okres półtrwania (etykieta)	Końcowy okres półtrwania około 5–7 dni; ≈14 dni dla głównego metabolitu, N-desmetylotamoksyfenu
Kluczowy element mechanizmu	CYP2D6 przekształca go w endoksyfen i 4-hydroksytamoksyfen – mniejsze metabolity o ≈100-krotnie większym powinowactwie do receptora estrogenowego
Status w USA	Wyłącznie na receptę; nie jest substancją kontrolowaną (wykaz DEA: brak)
Status WADA	Zabroniony w każdym czasie (S4.2, substancje antyestrogenowe)

Czym jest

Nazwa chemiczna tamoksyfenu to (Z)-2-[4-(1,2-diphenyl-1-butenyl)phenoxy]-N,N-dimethylethanamine, wzór sumaryczny C₂₆H₂₉NO, masa cząsteczkowa 371,5 g/mol (PubChem). Leki zawierają go w postaci cytrynianu tamoksyfenu (563,6 g/mol). Tabletka 20 mg zawiera zatem 30,4 mg soli cytrynianowej (etykieta tabletek tamoksyfenu).

Nie jest to steroid. Jest to niesteroidowy „antyestrogen” z tej samej rodziny chemicznej co klomifen i toremifen.

Związek ten, oznaczony kodem ICI 46,474, powstał w latach 1960. w wyniku badań przemysłowych nad niesteroidowymi antyestrogenami. Leki te blokowały płodność u szczurów laboratoryjnych, dlatego pierwszym celem była pigułka „dzień po”. U kobiet z obniżoną płodnością antyestrogeny wywoływały jednak owulację, a ICI 46,474 zyskał nowe przeznaczenie jako lek na raka piersi (Jordan, Br J Pharmacol 2006). Później stał się pierwszym lekiem zatwierdzonym przez FDA do zmniejszania częstości występowania raka piersi u kobiet z grupy wysokiego ryzyka (Jordan, Nat Rev Drug Discov 2003).

Jak działa SERM

Tamoksyfen konkuruje z estrogenem o receptor estrogenowy (etykieta Soltamox). To, czy blokuje, czy aktywuje receptor, zależy od tkanki:

Tkanka	Działanie tamoksyfenu	Konsekwencja
Gruczoł piersiowy	Blokuje estrogen	Podstawa leczenia raka piersi oraz stosowania w ginekomastii
Podwzgórze i przysadka	Blokuje ujemne sprzężenie zwrotne estrogenów	Wzrost stężenia LH, FSH i testosteronu u mężczyzn
Macica	Częściowe działanie estrogenopodobne	Pogrubienie endometrium, polipy i rak
Wątroba	Działanie estrogenopodobne	Spadek stężenia IGF-1 i wzrost SHBG

Farmakokinetyka

Na podstawie etykiet FDA (tabletki; Soltamox):

Parametr	Wartość
Stężenie maksymalne po pojedynczej dawce 20 mg	≈40 ng/mL (zakres 35–45), około 5 h po podaniu
Końcowy okres półtrwania, tamoksyfen	Około 5–7 dni
Okres półtrwania, N-desmetylotamoksyfen	Około 14 dni
Czas do osiągnięcia stanu stacjonarnego	Około 4 tygodni (tamoksyfen); około 8 tygodni (N-desmetylotamoksyfen)
Stan stacjonarny przy 20 mg/dobę przez 3 miesiące	122 ng/mL tamoksyfenu; 353 ng/mL N-desmetylotamoksyfenu
Stan stacjonarny, aktywne metabolity	Endoksyfen 29,1 ng/mL; 4-hydroksytamoksyfen 3,7 ng/mL
Wydalanie	≈65% dawki wydalane w ciągu 2 tygodni, głównie z kałem
Pokarm	Brak wpływu na wchłanianie (roztwór doustny)

Długi okres półtrwania oznacza, że osiągnięcie stanu stacjonarnego (steady state) zajmuje około miesiąca, a lek po ostatniej dawce jest powoli usuwany z organizmu. Etykiety zalecają unikanie ciąży w trakcie leczenia oraz przez 2 miesiące po jego zakończeniu.

CYP2D6 i endoksyfen

W metabolizmie tamoksyfenu uczestniczy kilka enzymów wątrobowych: CYP3A, CYP2D6, CYP2C9, CYP2C19 i CYP2B6. Dwa mniejsze metabolity, endoksyfen i 4-hydroksytamoksyfen, wykazują około 100-krotnie większe powinowactwo do receptora estrogenowego niż sam tamoksyfen. CYP2D6 jest kluczowym enzymem odpowiadającym za powstawanie endoksyfenu, a jego aktywność jest zróżnicowana genetycznie. W badaniu WHEL cytowanym w etykiecie leku Soltamox średnie stężenia endoksyfenu wynosiły:

Fenotyp CYP2D6	n	Średnie stężenie endoksyfenu (ng/mL)
Ultraszybkie metabolizery	27	22,8
Prawidłowe metabolizery	1097	15,9
Pośrednie metabolizery	164	8,1
Wolne metabolizery	82	5,6

Silne inhibitory CYP2D6, takie jak paroksetyna, również obniżają stężenie endoksyfenu (14,8 wobec 26,7 ng/mL w jednym z porównań). Etykieta wskazuje, że wpływ genotypu CYP2D6 lub inhibitorów na skuteczność kliniczną tamoksyfenu „nie jest dobrze ustalony”, ponieważ wyniki badań są rozbieżne.

Zatwierdzone zastosowanie medyczne

Aktualne etykiety zatwierdzają tamoksyfen w następujących wskazaniach:

przerzutowy rak piersi u kobiet i mężczyzn;
leczenie uzupełniające wczesnego raka piersi z dodatnim receptorem estrogenowym, w tym w celu zmniejszenia ryzyka raka w drugiej piersi;
rak przewodowy in situ (DCIS), po zabiegu chirurgicznym i radioterapii, w celu zmniejszenia ryzyka inwazyjnego raka piersi;
zmniejszanie częstości występowania raka piersi u kobiet z grupy wysokiego ryzyka.

Wskazanie	Dawkowanie według etykiety
Przerzutowy rak piersi	20–40 mg/dobę; dawki powyżej 20 mg dzielone rano i wieczorem
Leczenie uzupełniające	20 mg/dobę przez 5–10 lat (etykieta Soltamox)
DCIS	20 mg/dobę przez 5 lat
Zmniejszenie ryzyka u kobiet z grupy wysokiego ryzyka	20 mg/dobę przez 5 lat

Etykiety odnotowują, że dawki powyżej 20 mg/dobę nie dawały dodatkowych korzyści w leczeniu uzupełniającym. W przypadku raka piersi u mężczyzn etykieta przytacza opublikowane doniesienia, w których na tamoksyfen odpowiedziało 66 ze 132 ocenianych mężczyzn (50%) (etykieta tabletek tamoksyfenu).

Oryginalne tabletki Nolvadex (NDA 017970) figurują jako wycofane z obrotu. FDA ustaliła w Rejestrze Federalnym (Federal Register), że nie zostały one wycofane ze względów bezpieczeństwa ani skuteczności, a leki generyczne pozostają zatwierdzone (Drugs@FDA).

Co pokazują badania

Leczenie raka piersi

Grupa Early Breast Cancer Trialists’ Collaborative Group połączyła indywidualne dane pacjentek z 20 badań (n = 21 457) porównujących około 5 lat stosowania tamoksyfenu z brakiem tamoksyfenu (EBCTCG, Lancet 2011). W chorobie z dodatnim receptorem estrogenowym (n = 10 645):

Punkt końcowy	Stosunek częstości, tamoksyfen wobec grupy kontrolnej
Nawrót, lata 0–4	0,53
Nawrót, lata 5–9	0,68
Nawrót, lata 10–14	0,97 (brak dalszych korzyści lub strat)
Umieralność z powodu raka piersi, lata 0–4	0,71
Umieralność z powodu raka piersi, lata 5–9	0,66
Umieralność z powodu raka piersi, lata 10–14	0,68

Tym samym 5 lat przyjmowania tamoksyfenu zmniejszyło liczbę zgonów z powodu raka piersi o około jedną trzecią przez co najmniej 15 lat. W chorobie z ujemnym receptorem estrogenowym lek miał niewielki wpływ lub nie miał go wcale.

W badaniu ATLAS zrandomizowano 12 894 kobiety, które ukończyły już 5 lat przyjmowania tamoksyfenu, do kontynuacji leczenia do 10 lat lub jego zakończenia (Davies et al., Lancet 2013). Wśród 6846 kobiet z chorobą ER-dodatnią kontynuacja leczenia obniżyła:

częstość nawrotów w latach 5–14 z 25,1% do 21,4%;
umieralność z powodu raka piersi w latach 5–14 z 15,0% do 12,2%.

Kosztem była większa liczba przypadków raka endometrium (skumulowane ryzyko 3,1% wobec 1,6%; RR 1,74, 95% CI 1,30–2,34) oraz częstsza zatorowość płucna (RR 1,87, 95% CI 1,13–3,07). Choroba niedokrwienna serca występowała rzadziej (RR 0,76, 95% CI 0,60–0,95).

Zapobieganie rakowi piersi

W badaniu NSABP P-1 zrandomizowano 13 388 kobiet z grupy wysokiego ryzyka do przyjmowania tamoksyfenu w dawce 20 mg/dobę lub placebo przez 5 lat (Fisher et al., JNCI 1998). Wyniki:

Częstość inwazyjnego raka piersi spadła o 49%: skumulowana zapadalność w okresie 69 miesięcy wyniosła 22,0 wobec 43,4 na 1000 kobiet.
Zapobieżono wyłącznie guzom ER-dodatnim: ich częstość spadła o 69%, natomiast liczba guzów ER-ujemnych nie uległa zmianie.
Ryzyko raka endometrium wzrosło mniej więcej dwukrotnie: stosunek ryzyka 2,53 (95% CI 1,35–4,97), głównie u kobiet w wieku 50 lat lub starszych.

W badaniu NSABP B-24 z udziałem 1804 kobiet z DCIS tamoksyfen zmniejszył częstość inwazyjnego raka piersi o 43% (RR 0,57, 95% CI 0,39–0,84), ale nie wykazano, aby poprawiał przeżywalność (etykieta tabletek tamoksyfenu).

Ginekomastia wywołana leczeniem antyandrogenowym

Najlepsze kontrolowane dowody dotyczące skuteczności tamoksyfenu w ginekomastii pochodzą z badań z udziałem mężczyzn z rakiem gruczołu krokowego przyjmujących bikalutamid w dawce 150 mg/dobę. Bikalutamid blokuje receptory androgenowe, a powiększenie piersi i ból piersi są częstymi działaniami niepożądanymi. Jest to inna sytuacja kliniczna niż stosowanie steroidów anabolicznych, dlatego wyniki mogą nie przekładać się bezpośrednio.

W badaniu z podwójnie ślepą próbą, kontrolowanym placebo, zrandomizowano 282 mężczyzn przyjmujących bikalutamid do otrzymywania tamoksyfenu w pięciu dawkach lub placebo przez 12 miesięcy (Fradet et al., Eur Urol 2007):

Dobowa dawka tamoksyfenu	Mężczyźni ze zdarzeniami ze strony gruczołu piersiowego (ginekomastia lub ból piersi) po 6 miesiącach
Placebo	96,7%
1 mg	86,2%
2,5 mg	60,0%
5 mg	55,3%
10 mg	23,5%
20 mg	8,8%

Efekt był wyraźnie zależny od dawki. Po odstawieniu tamoksyfenu i kontynuacji bikalutamidu przez kolejne 12 miesięcy zdarzenia ze strony gruczołu piersiowego ponownie stały się częste we wszystkich grupach. Uderzenia gorąca nasilały się przy dawkach tamoksyfenu wynoszących 5 mg lub więcej.

W drugim randomizowanym badaniu porównano sam bikalutamid, bikalutamid z tamoksyfenem w dawce 10 mg/dobę oraz bikalutamid z pojedynczą dawką radioterapii na okolicę gruczołu piersiowego (Perdonà et al., Lancet Oncol 2005):

Grupa	n	Ginekomastia	Ból piersi
Sam bikalutamid	51	35 (69%)	29 (57%)
+ Tamoksyfen 10 mg/dobę	50	4 (8%)	3 (6%)
+ Radioterapia	50	17 (34%)	15 (30%)

Przegląd systematyczny czterech badań randomizowanych wykazał, że tamoksyfen zmniejszył ryzyko ginekomastii po 6 miesiącach o około 90% w porównaniu z brakiem leczenia (RR 0,10, 95% CI 0,05–0,22). W profilaktyce okazał się również skuteczniejszy niż inhibitor aromatazy anastrozol (RR 0,22, 95% CI 0,08–0,58). Długoterminowy wpływ na wyniki onkologiczne był niejasny (Kunath et al., BMC Med 2012).

Utrwalona, idiopatyczna i pokwitaniowa ginekomastia

Dowody dotyczące leczenia ginekomastii, która już się rozwinęła, poza kontekstem terapii antyandrogenowej, są słabsze:

Ginekomastia pokwitaniowa. W przeglądzie systematycznym zidentyfikowano sześć badań i żadnych randomizowanych badań kontrolowanych. Wyniki wyglądały obiecująco, jednak badania miały wady metodologiczne (Lapid et al., J Pediatr Endocrinol Metab 2013).
Idiopatyczna ginekomastia u dorosłych. W niekontrolowanej kohorcie 81 mężczyzn otrzymujących tamoksyfen w dawce 10 mg na dobę u 90,1% uzyskano całkowite ustąpienie zmian (Mannu et al., Breast J 2018). Bez grupy kontrolnej nie można wykluczyć samoistnej regresji.

Wytyczne Europejskiej Akademii Andrologii (EAA) zalecają baczne wyczekiwanie po odstawieniu substancji, która wywołała ginekomastię. Nie zalecają ogólnego stosowania leków z grupy SERM, inhibitorów aromatazy ani niearomatyzujących androgenów w leczeniu ginekomastii. W przypadku długotrwałej ginekomastii, która nie ustępuje samoistnie, sugerują leczenie chirurgiczne (Kanakis et al., Andrology 2019).

Hormony u zdrowych mężczyzn

Ponieważ tamoksyfen blokuje sprzężenie zwrotne estrogenów w podwzgórzu i przysadce, zwiększa wytwarzanie własnego testosteronu w organizmie. W randomizowanym badaniu krzyżowym 10 zdrowych mężczyzn przyjmowało tamoksyfen (10 i 20 mg/dobę) oraz raloksyfen (60 i 120 mg/dobę) przez 2 tygodnie każdy (Birzniece et al., JCEM 2010):

Parametr	Tamoksyfen	Raloksyfen
LH	+70%	+30%
Testosteron	+40%	+25%
IGF-1 (przy wyższej dawce)	−25%	Brak istotnej zmiany
SHBG (przy wyższej dawce)	+20%	Brak istotnej zmiany

Oba leki podnosiły stężenie LH, FSH i testosteronu, ale tamoksyfen wywierał silniejszy efekt. Spadek IGF-1 odzwierciedla estrogenopodobne działanie tamoksyfenu w wątrobie. Nie zbadano, czy ma to znaczenie dla tkanki mięśniowej.

Niepłodność męska

Metaanaliza 11 randomizowanych badań dotyczących klomifenu lub tamoksyfenu u mężczyzn z idiopatycznym obniżeniem liczby lub ruchliwości plemników wykazała wyższy odsetek ciąż w grupie leczonej (łączny OR 2,42, 95% CI 1,47–3,94). Wzrosły również koncentracja i ruchliwość plemników oraz stężenia FSH i testosteronu (Chua et al., Andrology 2013). W analizie połączono dane dla obu leków, dlatego nie wyodrębnia ona efektu samego tamoksyfenu.

Powrót czynności osi hormonalnej po stosowaniu steroidów anabolicznych

O tamoksyfenie jako „PCT”. Tamoksyfen jest często przedstawiany w internecie jako sprawdzony sposób na przywrócenie produkcji testosteronu po cyklu steroidowym. Autorzy przeglądu opublikowanego w 2014 r. w czasopiśmie Fertility and Sterility zamierzali przeprowadzić metaanalizę metod leczenia hipogonadyzmu wywołanego steroidami anabolicznymi, jednak żadne badania odpowiedniej jakości nie spełniły kryteriów włączenia. Zawarte w pracy zalecenia, obejmujące leki z grupy SERM, opierają się na opinii ekspertów (Rahnema et al., Fertil Steril 2014).

Wzrost stężenia hormonów obserwowany u zdrowych oraz niepłodnych mężczyzn pokazuje, że tamoksyfen potrafi pobudzić oś jądrową. Nie pokazuje jednak, jak szybko ani w jakim stopniu zahamowana przez steroidy oś powraca do normy przy stosowaniu tamoksyfenu w porównaniu z brakiem leczenia, ponieważ nie sprawdzono tego w badaniu kontrolowanym.

Działania niepożądane i ryzyko

Ostrzeżenie w ramce (boxed warning)

W przypadku kobiet z DCIS oraz kobiet z grupy wysokiego ryzyka raka piersi etykieta ostrzega przed poważnym, a niekiedy śmiertelnym rakiem macicy, udarem mózgu i zatorowością płucną. Częstości występowania w badaniu NSABP P-1 wynosiły (etykieta Soltamox):

Zdarzenie	Tamoksyfen (na 1000 kobietolat)	Placebo (na 1000 kobietolat)
Gruczolakorak endometrium	2,20	0,71
Mięsak macicy	0,17	0,04
Udar mózgu	1,43	1,00
Zatorowość płucna	0,75	0,25

Etykieta wskazuje, że u kobiet z już rozpoznanym rakiem piersi korzyści przewyższają te zagrożenia.

Zakrzepy krwi

Tamoksyfen zwiększa ryzyko zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej, a ryzyko to rośnie jeszcze bardziej przy jednoczesnym stosowaniu chemioterapii. W badaniu NSABP P-1 zatorowość płucna wystąpiła u 18 kobiet przyjmujących tamoksyfen wobec 6 otrzymujących placebo (RR 3,01, 95% CI 1,15–9,27); trzy przypadki zakończyły się zgonem – wszystkie w grupie tamoksyfenu.

Oczy

W etykietach opisano zaćmę, zmiany rogówkowe, zaburzenia widzenia barw, zakrzepicę żyły środkowej siatkówki oraz retinopatię. W badaniu NSABP P-1 operacje zaćmy były częstsze w grupie tamoksyfenu (201 wobec 129 kobiet; RR 1,58, 95% CI 1,26–1,97) (etykieta Soltamox).

Wątroba

Tamoksyfen może podnosić aktywność enzymów wątrobowych. Rzadko wiązano go ze stłuszczeniem wątroby, cholestazą, zapaleniem wątroby i martwicą wątroby, w tym z kilkoma przypadkami śmiertelnymi. Etykieta zaleca okresowe badania czynności wątroby oraz morfologii krwi. U szczurów tamoksyfen wywoływał guzy wątroby we wszystkich badanych dawkach; w jednym szwedzkim badaniu z zastosowaniem dawki 40 mg/dobę wystąpiły 3 przypadki raka wątroby w grupie tamoksyfenu wobec 1 w grupie obserwacji.

Działanie u mężczyzn

Dane dotyczące mężczyzn pochodzą głównie z opisów serii przypadków oraz badań w raku gruczołu krokowego lub raku piersi:

Funkcje seksualne. Etykieta informuje o utracie libido i impotencji o nasileniu prowadzącym u części pacjentów płci męskiej do przerwania leczenia.
Hormony. U mężczyzn z oligospermią podczas przyjmowania tamoksyfenu wzrastały stężenia LH, FSH, testosteronu i estrogenów.
Tolerancja. Przegląd badań z udziałem mężczyzn wykazał, że mniej niż 5% uczestników zrezygnowało z udziału z powodu działań niepożądanych. Większość rezygnacji dotyczyła mężczyzn z rakiem piersi, a najczęstszą przyczyną były zdarzenia sercowo-naczyniowe. Brakuje danych dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa u mężczyzn (Wibowo et al., Andrology 2016).

Inne działania

Uderzenia gorąca są najczęstszym działaniem niepożądanym. W badaniu NSABP P-1 wystąpiły u 80% kobiet przyjmujących tamoksyfen wobec 68% w grupie placebo; ciężkie uderzenia gorąca u 45% wobec 28%.
Morfologia krwi. Liczba płytek krwi może spaść, zazwyczaj do 50 000–100 000/mm³.
Triglicerydy. Rzadkie znaczne wzrosty stężenia, niekiedy z zapaleniem trzustki.
Hiperkalcemia u niektórych pacjentów z przerzutami do kości, w ciągu kilku tygodni od rozpoczęcia leczenia.
Bardzo duże dawki. Drżenie, chwiejny chód, zawroty głowy i wydłużenie odstępu QT obserwowano przy dawkach co najmniej 6-krotnie przekraczających maksymalną zalecaną dawkę.

Interakcje

Lek	Interakcja (etykieta)
Warfaryna i inne pochodne kumaryny	Znaczne nasilenie działania przeciwzakrzepowego; przeciwwskazane w DCIS i w celu zmniejszenia ryzyka
Ryfampicyna (silny induktor CYP3A4)	Spadek AUC tamoksyfenu o 86% i stężenia maksymalnego o 55%; należy unikać silnych induktorów CYP3A4
Silne inhibitory CYP2D6 (np. paroksetyna)	Obniżenie stężenia endoksyfenu; znaczenie kliniczne nie jest dobrze ustalone
Anastrozol	Spadek stężenia anastrozolu o 27%; skojarzenie nie wykazało korzyści i należy go unikać
Letrozol	Spadek stężenia letrozolu o 38%; skojarzenie niezalecane

Kto nie powinien go stosować

Etykiety wymieniają następujące przeciwwskazania i środki ostrożności:

rozpoznana nadwrażliwość na tamoksyfen;
w przypadku DCIS lub zmniejszania ryzyka: konieczność stosowania leków przeciwzakrzepowych z grupy pochodnych kumaryny (typu warfaryny) bądź przebyta zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna;
ciąża: tamoksyfen może działać szkodliwie na płód, dlatego kobiety powinny stosować niehormonalną antykoncepcję w trakcie leczenia oraz przez 2 miesiące po jego zakończeniu;
karmienie piersią.

Status prawny i stosowanie poza medycyną

W Stanach Zjednoczonych tamoksyfen jest lekiem wydawanym na receptę, nieujętym w wykazach DEA (amerykańskiej agencji ds. zwalczania narkotyków) (DailyMed). W sporcie Lista zabronionych substancji i metod Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) z 2026 r. wymienia tamoksyfen w sekcji S4.2 (substancje antyestrogenowe), zabronione podczas zawodów i poza zawodami (Lista zabronionych substancji i metod WADA 2026).

Samodzielnie prowadzona terapia pocyklowa (PCT) jest powszechna wśród osób stosujących steroidy. W anonimowej ankiecie przeprowadzonej wśród 470 mężczyzn stosujących steroidy anaboliczne 56,5% spośród tych, którzy próbowali zakończyć ich przyjmowanie, zgłosiło zastosowanie jakiejś formy PCT, którą autorzy opisują jako obejmującą zazwyczaj hCG i leki z grupy SERM (Grant et al., Subst Abuse Treat Prev Policy 2023). Korzyści w tym badaniu ankietowym opierały się na samoocenie uczestników.

Produkty pochodzące spoza aptek są niepewne. Polskie laboratorium kontroli leków przebadało 63 zarekwirowane próbki sprzedawane jako środki do PCT, w tym tamoksyfen i klomifen. W 34,9% z nich deklarowana substancja czynna była nieobecna. Niektóre próbki nie zawierały żadnej substancji czynnej, a inne zawierały niezadeklarowane leki (Blazewicz et al., Front Chem 2025).

Najważniejsze informacje

Lek na raka piersi z danymi z badań obejmującymi dziesięciolecia. Pięć lat przyjmowania tamoksyfenu zmniejszyło liczbę zgonów z powodu raka piersi o około jedną trzecią w chorobie ER-dodatniej oraz o połowę obniżyło częstość inwazyjnego raka u kobiet z grupy wysokiego ryzyka w badaniu NSABP P-1.
Długo działający, z aktywnymi metabolitami. Okres półtrwania wynosi około 5–7 dni (około 14 dni dla głównego metabolitu), a CYP2D6 przekształca go w silniej działający endoksyfen.
Silne dowody na zapobieganie ginekomastii po antyandrogenach. U mężczyzn przyjmujących bikalutamid dawka 20 mg/dobę zmniejszyła częstość zdarzeń ze strony gruczołu piersiowego z 97% do 9% po 6 miesiącach. Dowody dotyczące zmniejszania utrwalonej ginekomastii pochodzą głównie z badań niekontrolowanych, a wytyczne EAA nie zalecają ogólnego stosowania leków z grupy SERM.
Podnosi stężenie testosteronu, ale nie został przebadany jako PCT. Tamoksyfen zwiększał stężenie LH o około 70% i testosteronu o około 40% u zdrowych mężczyzn. W żadnym kontrolowanym badaniu nie oceniano go pod kątem powrotu czynności osi hormonalnej po steroidach anabolicznych.
Realne ryzyko. Udokumentowano zakrzepy krwi, raka macicy, zaćmę i rzadkie uszkodzenia wątroby. U mężczyzn utrata libido i impotencja prowadziły do przerwania leczenia.

Źródła

Mylan Pharmaceuticals. Tamoxifen citrate tablets USP, prescribing information (ANDA 074732). DailyMed.
Mayne Pharma. Soltamox (tamoxifen citrate) oral solution, prescribing information (NDA 021807). DailyMed.
Food and Drug Administration. Drugs@FDA: Nolvadex (tamoxifen citrate), NDA 017970. FDA.
National Center for Biotechnology Information. Tamoxifen, PubChem CID 2733526. PubChem.
Jordan VC. Tamoxifen (ICI46,474) as a targeted therapy to treat and prevent breast cancer. Br J Pharmacol. 2006;147(Suppl 1):S269–S276. PubMed.
Jordan VC. Tamoxifen: a most unlikely pioneering medicine. Nat Rev Drug Discov. 2003;2(3):205–213. PubMed.
Early Breast Cancer Trialists’ Collaborative Group (EBCTCG), Davies C, Godwin J, Gray R, et al. Relevance of breast cancer hormone receptors and other factors to the efficacy of adjuvant tamoxifen: patient-level meta-analysis of randomised trials. Lancet. 2011;378(9793):771–784. PubMed.
Davies C, Pan H, Godwin J, et al. Long-term effects of continuing adjuvant tamoxifen to 10 years versus stopping at 5 years after diagnosis of oestrogen receptor-positive breast cancer: ATLAS, a randomised trial. Lancet. 2013;381(9869):805–816. PubMed.
Fisher B, Costantino JP, Wickerham DL, et al. Tamoxifen for prevention of breast cancer: report of the National Surgical Adjuvant Breast and Bowel Project P-1 Study. J Natl Cancer Inst. 1998;90(18):1371–1388. PubMed.
Fradet Y, Egerdie B, Andersen M, et al. Tamoxifen as prophylaxis for prevention of gynaecomastia and breast pain associated with bicalutamide 150 mg monotherapy in patients with prostate cancer: a randomised, placebo-controlled, dose-response study. Eur Urol. 2007;52(1):106–114. PubMed.
Perdonà S, Autorino R, De Placido S, et al. Efficacy of tamoxifen and radiotherapy for prevention and treatment of gynaecomastia and breast pain caused by bicalutamide in prostate cancer: a randomised controlled trial. Lancet Oncol. 2005;6(5):295–300. PubMed.
Kunath F, Keck B, Antes G, et al. Tamoxifen for the management of breast events induced by non-steroidal antiandrogens in patients with prostate cancer: a systematic review. BMC Med. 2012;10:96. PubMed.
Lapid O, van Wingerden JJ, Perlemuter L. Tamoxifen therapy for the management of pubertal gynecomastia: a systematic review. J Pediatr Endocrinol Metab. 2013;26(9–10):803–807. PubMed.
Mannu GS, Sudul M, Bettencourt-Silva JH, et al. Role of tamoxifen in idiopathic gynecomastia: a 10-year prospective cohort study. Breast J. 2018;24(6):1043–1045. PubMed.
Kanakis GA, Nordkap L, Bang AK, et al. EAA clinical practice guidelines-gynecomastia evaluation and management. Andrology. 2019;7(6):778–793. PubMed.
Birzniece V, Sata A, Sutanto S, Ho KK. Neuroendocrine regulation of growth hormone and androgen axes by selective estrogen receptor modulators in healthy men. J Clin Endocrinol Metab. 2010;95(12):5443–5448. PubMed.
Chua ME, Escusa KG, Luna S, et al. Revisiting oestrogen antagonists (clomiphene or tamoxifen) as medical empiric therapy for idiopathic male infertility: a meta-analysis. Andrology. 2013;1(5):749–757. PubMed.
Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279. PubMed.
Wibowo E, Pollock PA, Hollis N, Wassersug RJ. Tamoxifen in men: a review of adverse events. Andrology. 2016;4(5):776–788. PubMed.
Grant B, Kean J, Vali N, et al. The use of post-cycle therapy is associated with reduced withdrawal symptoms from anabolic-androgenic steroid use: a survey of 470 men. Subst Abuse Treat Prev Policy. 2023;18(1):66. PubMed.
Blazewicz A, Poplawska M, Daniszewska B, et al. Illegal and falsified medicines self-administrated in not approved post-cycle therapy after the cessation of anabolic-androgenic steroids - qualitative analysis. Front Chem. 2025;13:1536858. PubMed.
World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List 2026 (in effect January 1, 2026). WADA.

Nolvadex (tamoksyfen)