Fentermina to wydawany na receptę lek zmniejszający apetyt z grupy pochodnych amfetaminy. Została po raz pierwszy zatwierdzona w USA w 1959 r. i nadal jest sprzedawana pod nazwami handlowymi takimi jak Adipex-P i Lomaira oraz jako liczne leki generyczne.
Najważniejszą informacją na temat samej fenterminy jest to, jak wąski jest zakres jej zatwierdzenia. Charakterystyki produktów leczniczych FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków) dopuszczają jej stosowanie wyłącznie jako krótkoterminowego (kilkutygodniowego) uzupełnienia diety, aktywności fizycznej i zmiany zachowań u dorosłych z otyłością. W USA jest substancją kontrolowaną z wykazu IV (Schedule IV), a Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) klasyfikuje ją jako nieokreśloną substancję pobudzającą (S6.A) zabronioną podczas zawodów. Do stosowania długoterminowego zatwierdzono niskodawkowy preparat złożony o przedłużonym uwalnianiu zawierający fenterminę i topiramat (Qsymia).
Ta strona podsumowuje to, co podają charakterystyki produktów FDA, badania kliniczne i organy regulacyjne. Służy wyłącznie celom edukacyjnym i nie jest poradą medyczną.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Klasa leku | Amina sympatykomimetyczna o działaniu anorektycznym (substancja pobudzająca pokrewna amfetaminie) |
| Marki | Adipex-P (Teva), Lomaira (KVK-Tech), liczne leki generyczne; w połączeniu z topiramatem jako Qsymia |
| Droga podania | Tabletka lub kapsułka doustna |
| Zarejestrowane moce | 37,5 mg chlorowodorku fenterminy (Adipex-P; = 30 mg zasady); 8 mg (Lomaira; = 6,4 mg zasady) |
| Zatwierdzone zastosowanie | Krótkoterminowe (kilkutygodniowe) leczenie wspomagające w otyłości: BMI ≥ 30 lub ≥ 27 z innymi czynnikami ryzyka |
| Okres półtrwania | Około 20 h (składnik fenterminowy, charakterystyka produktu Qsymia) |
| Wydalanie | Głównie w postaci niezmienionej z moczem (62–85% przy niekontrolowanym pH moczu) |
| Status w USA | Wyłącznie na receptę; wykaz IV (Schedule IV) DEA (21 CFR 1308.14) |
| Status WADA | Nieokreślona substancja pobudzająca S6.A, zabroniona podczas zawodów (Lista 2026) |
Czym jest
Chlorowodorek fenterminy to chlorowodorek α,α-dimetylofenyloetyloaminy: wzór sumaryczny C₁₀H₁₅N·HCl, masa cząsteczkowa 185,7 (charakterystyka produktu Adipex-P). Pod względem budowy jest to amfetamina z drugą grupą metylową przy atomie węgla sąsiadującym z grupą aminową. W charakterystykach produktów opisuje się ją jako związek „pokrewny chemicznie i farmakologicznie” amfetaminie. Charakterystyka produktu Adipex-P podaje rok 1959 jako datę pierwszego zatwierdzenia w USA.
W charakterystykach produktów zaznaczono, że nie ustalono, czy fentermina działa głównie poprzez hamowanie apetytu, ponieważ swój udział mogą mieć także inne efekty w ośrodkowym układzie nerwowym lub działania metaboliczne. W testach laboratoryjnych (in vitro) fentermina i inne substancje pobudzające z grupy amfetamin uwalniały noradrenalinę silniej niż dopaminę czy serotoninę (Rothman et al., Synapse 2001). Podobnie jak inne leki z tej klasy, pobudza ośrodkowy układ nerwowy i może podnosić ciśnienie tętnicze. W charakterystykach produktów odnotowano, że zjawisko tolerancji (tachyfilaksji) wykazano w przypadku każdego leku z tej klasy, w odniesieniu do którego je badano.
Dostępne produkty
| Produkt | Skład | Zarejestrowane dawkowanie | Zarejestrowany czas stosowania |
|---|---|---|---|
| Tabletka lub kapsułka Adipex-P | 37,5 mg chlorowodorku fenterminy | 37,5 mg raz na dobę przed śniadaniem lub 1–2 h po śniadaniu; u części pacjentów 18,75 mg raz lub dwa razy na dobę | Krótkoterminowo (kilka tygodni) |
| Tabletka Lomaira | 8 mg chlorowodorku fenterminy | 8 mg trzy razy na dobę, 30 minut przed posiłkami; pół tabletki u pacjentów niewymagających pełnej dawki | Krótkoterminowo (kilka tygodni) |
| Kapsułka o przedłużonym uwalnianiu Qsymia | Fentermina 3,75–15 mg oraz topiramat 23–92 mg | Raz na dobę rano, ze stopniowym zwiększaniem dawki (zobacz niżej) | Długoterminowo |
Źródła: charakterystyka produktu Adipex-P, charakterystyka produktu Lomaira, charakterystyka produktu Qsymia. Agencja FDA zatwierdziła preparat Qsymia w lipcu 2012 r. (Drugs@FDA: Qsymia).
Farmakokinetyka
Charakterystyka produktu Adipex-P podaje, że fentermina osiąga stężenie maksymalne we krwi po 3–4,4 godziny od przyjęcia dawki. Charakterystyki produktów jednoskładnikowych nie podają okresu półtrwania. Najbardziej szczegółowe dane dotyczące składnika fenterminowego znajdują się w nowszej charakterystyce produktu Qsymia:
| Parametr | Wartość (składnik fenterminowy, charakterystyka produktu Qsymia) |
|---|---|
| Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego (kapsułka o przedłużonym uwalnianiu, pojedyncza dawka 15 mg) | 6 h |
| Wpływ posiłku wysokotłuszczowego | Brak |
| Wiązanie z białkami osocza | 17,5% |
| Metabolizm | Głównie przy udziale CYP3A4, ale mało nasilony; niemetabolizowana przez MAO-A ani MAO-B |
| Wydalanie w postaci niezmienionej z moczem | 70–80% dawki |
| Końcowy okres półtrwania | Około 20 h |
| Kumulacja w stanie stacjonarnym | Około 2,5-krotna (AUC i Cmax) |
Ponieważ nerki usuwają większość leku, w charakterystyce produktu Adipex-P zaleca się ostrożność u osób z zaburzeniami czynności nerek oraz u osób starszych. W badaniu dotyczącym zaburzeń czynności nerek dla preparatu Qsymia ekspozycja na fenterminę (AUC) była o 22%, 45% i 91% większa u osób z łagodnymi, umiarkowanymi i ciężkimi zaburzeniami czynności nerek niż u zdrowych ochotników. W charakterystykach produktów zaznaczono również, że zakwaszenie moczu zwiększa wydalanie fenterminy.
Zatwierdzone zastosowanie medyczne
Fentermina w monoterapii
Preparaty Adipex-P i Lomaira są zatwierdzone jako krótkoterminowe (kilkutygodniowe) uzupełnienie programu redukcji masy ciała opartego na aktywności fizycznej, zmianie zachowań i ograniczeniu kalorii (charakterystyka produktu Adipex-P; charakterystyka produktu Lomaira). Kwalifikujący się pacjenci mają:
- wyjściowy wskaźnik masy ciała (BMI) wynoszący 30 kg/m² lub więcej, albo
- BMI wynoszące 27 kg/m² lub więcej wraz z innymi czynnikami ryzyka, takimi jak kontrolowane nadciśnienie tętnicze, cukrzyca lub podwyższone stężenie lipidów we krwi.
Inne kluczowe punkty z charakterystyki produktu:
- należy stosować najmniejszą skuteczną dawkę; należy unikać przyjmowania dawek późnym wieczorem ze względu na ryzyko bezsenności;
- nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży w wieku 16 lat lub młodszych;
- w razie rozwoju tolerancji na działanie hamujące apetyt lek należy odstawić, a nie zwiększać dawkę;
- lek jest zatwierdzony wyłącznie w monoterapii. Nie określono bezpieczeństwa ani skuteczności stosowania z jakimkolwiek innym lekiem odchudzającym (na receptę, dostępnym bez recepty lub ziołowym) ani z lekami serotoninergicznymi, takimi jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), a charakterystyki produktów nie zalecają ich łączenia.
Ten ostatni punkt odnosi się również do łączenia z nowszymi lekami, takimi jak semaglutyd, tyrzepatyd i liraglutyd, których charakterystyki produktów dla fenterminy nie obejmują.
Fentermina z topiramatem (Qsymia)
Preparat Qsymia łączy niską dawkę fenterminy z topiramatem o przedłużonym uwalnianiu – lekiem przeciwpadaczkowym. W przeciwieństwie do samej fenterminy jest on zatwierdzony do długoterminowej redukcji i utrzymania masy ciała, w połączeniu z dietą i aktywnością fizyczną, u dorosłych z otyłością, u dorosłych z nadwagą i co najmniej jedną chorobą współistniejącą związaną z masą ciała oraz u dzieci i młodzieży w wieku 12 lat i starszych z otyłością (charakterystyka produktu Qsymia).
W charakterystyce produktu określono stopniowy schemat dawkowania (mg fenterminy / mg topiramatu):
| Etap | Dawka | Czas stosowania |
|---|---|---|
| Dawka początkowa | 3,75/23 mg raz na dobę | 14 dni |
| Dawka zalecana | 7,5/46 mg raz na dobę | Ocena efektów po 12 tygodniach |
| Przy utracie masy ciała poniżej 3% (dorośli) | 11,25/69 mg przez 14 dni, następnie 15/92 mg | Ocena efektów po 12 tygodniach |
| Przy utracie masy ciała poniżej 5% na dawce 15/92 mg | Odstawienie leku | Stopniowe odstawianie przez co najmniej 1 tydzień (przyjmowanie co drugi dzień), aby uniknąć napadów drgawkowych |
Ponieważ topiramat może powodować wady wrodzone płodu, preparat Qsymia jest dystrybuowany w ramach programu oceny i minimalizacji ryzyka (REMS) ograniczonego do certyfikowanych aptek. U pacjentek mogących zajść w ciążę charakterystyka produktu zaleca uzyskanie ujemnego wyniku testu ciążowego przed rozpoczęciem leczenia oraz wykonywanie testu co miesiąc w trakcie terapii.
Co pokazują badania
Fentermina w monoterapii: umiarkowane, krótkoterminowe dowody
Same charakterystyki produktów opisują dowody dotyczące leków anorektycznych jako ograniczone. Wskazują one, że dodatkowa utrata masy ciała w porównaniu z placebo wynosi „zaledwie ułamek funta tygodniowo” w badaniach trwających kilka tygodni, a całkowity efekt wykraczający poza samą dietę „należy uznać za klinicznie ograniczony”.
Dostępne dane z badań kontrolowanych:
| Badanie | Schemat | Wynik |
|---|---|---|
| Li et al., Ann Intern Med 2005 | Przegląd cytujący zbiorczą metaanalizę badań nad fenterminą | Utrata masy ciała o 3,6 kg większa niż po placebo po 6 miesiącach (95% CI 0,6–6,0 kg) |
| Kang et al., Diabetes Obes Metab 2010 | Randomizowane, podwójnie zaślepione, 12 tygodni, n = 74; 30 mg fenterminy o kontrolowanym uwalnianiu raz na dobę vs placebo | −8,1 kg vs −1,7 kg (p poniżej 0,001); utrata masy ciała ≥ 5% u 95,8% vs 20,8% |
| Aronne et al., Obesity 2013 | Randomizowane, 28 tygodni; fentermina 7,5 lub 15 mg, topiramat, preparaty złożone albo placebo | Utrata masy ciała ≥ 5%: 43,3% (7,5 mg) i 46,2% (15 mg) vs 15,5% przy placebo; preparaty złożone 62,1–66,0% |
W badaniu Aronne i wsp. oba połączenia fenterminy z topiramatem przyniosły większą utratę masy ciała (−8,5% i −9,2%) niż placebo (−1,7%) oraz większą niż każdy z tych leków stosowany osobno (p poniżej 0,05).
Dłuższe stosowanie fenterminy
Mimo że sama fentermina jest zarejestrowana do stosowania przez kilka tygodni, często bywa przepisywana na dłużej. W amerykańskim badaniu opartym na elektronicznej dokumentacji medycznej obserwowano 13 972 dorosłych, którzy rozpoczęli przyjmowanie fenterminy w latach 2010–2015 (Lewis et al., Obesity 2019):
- osoby stosujące ją nieprzerwanie przez ponad 12 miesięcy straciły po 24 miesiącach o 7,4% więcej masy ciała niż osoby przyjmujące ją przez 3 miesiące lub krócej (p poniżej 0,001);
- złożony punkt końcowy obejmujący chorobę sercowo-naczyniową lub zgon występował rzadko (0,3%, 41 zdarzeń), bez istotnej różnicy między grupami o różnym czasie stosowania.
Było to badanie obserwacyjne obejmujące głównie młodszą populację (średni wiek 43,5 roku) o niższym ryzyku. Nie może ono dowodzić bezpieczeństwa u osób z chorobami serca, u których stosowanie leku jest w każdym razie przeciwwskazane zgodnie z charakterystyką produktu.
Badania kliniczne fenterminy z topiramatem (Qsymia)
Podstawą zatwierdzenia były dwa 1-roczne (56-tygodniowe), randomizowane, podwójnie zaślepione badania: EQUIP (Badanie 1, BMI ≥ 35) oraz CONQUER (Badanie 2, BMI 27–45 z co najmniej dwiema chorobami współistniejącymi związanymi z masą ciała) (charakterystyka produktu Qsymia; Gadde et al., Lancet 2011). Wyniki w analizie zgodnej z zaplanowanym leczeniem (intention-to-treat):
| Punkt końcowy po 1 roku | Badanie 1: placebo | Badanie 1: 3,75/23 mg | Badanie 1: 15/92 mg | Badanie 2: placebo | Badanie 2: 7,5/46 mg | Badanie 2: 15/92 mg |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia zmiana masy ciała | −1,6% | −5,1% | −10,9% | −1,2% | −7,8% | −9,8% |
| Różnica wobec placebo (95% CI) | — | 3,5% (2,4–4,7) | 9,4% (8,4–10,3) | — | 6,6% (5,8–7,4) | 8,6% (8,0–9,3) |
| Utrata ≥ 5% masy ciała | 17% | 45% | 67% | 21% | 62% | 70% |
| Utrata ≥ 10% masy ciała | 7% | 19% | 47% | 7% | 37% | 48% |
Odsetek rezygnacji z udziału przed 56. tygodniem był wysoki: 40% w Badaniu 1 oraz 31% w Badaniu 2.
Porównanie z nowszymi lekami
W metaanalizie sieciowej z 2026 r. obejmującej 262 badania randomizowane (99 791 uczestników) porównano leki stosowane w otyłości z samą modyfikacją stylu życia po roku terapii (Nong et al., BMJ 2026):
| Lek | Średnia dodatkowa utrata masy ciała po 1 roku (95% CI) |
|---|---|
| Tyrzepatyd | −14,9% (−16,0 do −13,9) |
| Podskórny semaglutyd | −9,8% (−10,6 do −9,1) |
| Fentermina/topiramat | −8,1% (−9,7 do −6,5) |
Ta sama analiza wykazała, że połączenie fenterminy z topiramatem należało do leków o najwyższym odsetku przerwań leczenia z powodu działań niepożądanych. Podskórny semaglutyd był jedynym lekiem powiązanym z niższą śmiertelnością z jakiejkolwiek przyczyny i mniejszą liczbą zawałów serca, głównie na podstawie badań oceniających punkty końcowe u pacjentów wysokiego ryzyka. W przypadku samej fenterminy charakterystyki produktów zaznaczają, że badania, na których się opierają, trwały zaledwie kilka tygodni.
Historia: „fen-phen” a zastawki serca
W 1992 r. w 34-tygodniowym, podwójnie zaślepionym badaniu z udziałem 121 osób oceniano fenfluraminę o przedłużonym uwalnianiu w dawce 60 mg w połączeniu z żywicą fenterminową w dawce 15 mg wobec placebo, jako uzupełnienie diety, aktywności fizycznej i terapii behawioralnej. Grupa otrzymująca leczenie skojarzone straciła 14,2 kg (15,9%) wobec 4,6 kg (4,9%) w grupie placebo (Weintraub et al., Clin Pharmacol Ther 1992). Połączenie to – nigdy niezatwierdzone w takiej postaci przez FDA – zyskało nazwę „fen-phen”. Do 1996 r. liczba recept wystawionych w USA na fenfluraminę i fenterminę przekroczyła 18 milionów (Connolly et al., NEJM 1997).
W 1997 r. lekarze z Mayo Clinic opisali 24 kobiety z nietypową wadą zastawkową serca po stosowaniu „fen-phen”, u których tkanka zastawkowa przypominała uszkodzenia zastawek obserwowane w zespole rakowiaka oraz po lekach sporyszowych (Connolly et al., NEJM 1997). Agencja FDA zwróciła się wówczas o dobrowolne wycofanie z rynku fenfluraminy i deksfenfluraminy; fentermina pozostała zatwierdzona (CDC, MMWR 1997).
Późniejsze dowody wskazują na fenfluraminę, a nie fenterminę, jako przyczynę tych zmian:
- Dane populacyjne. W badaniu populacyjnym obserwowano przez około cztery lata 6532 osoby stosujące deksfenfluraminę, 2371 osób stosujących fenfluraminę, 862 osoby przyjmujące wyłącznie fenterminę oraz 9281 nieleczonych osób z otyłością stanowiących grupę kontrolną. Wszystkie 11 nowych przypadków idiopatycznej wady zastawkowej wystąpiło po fenfluraminie lub deksfenfluraminie; nie odnotowano żadnego przypadku u osób przyjmujących wyłącznie fenterminę (Jick et al., NEJM 1998). Ponieważ grupa fenterminy była niewielka, górna granica 95% przedziału ufności (CI) nadal wynosiła 76,6 przypadku na 10 000.
- Mechanizm. Metabolit fenfluraminy – norfenfluramina – wykazuje wysokie powinowactwo do receptora serotoninowego 5-HT2B i aktywuje go, podobnie jak leki sporyszowe o znanym działaniu uszkadzającym zastawki. Autorzy doszli do wniosku, że aktywacja receptora 5-HT2B jest prawdopodobnie niezbędna do rozwoju tej wady zastawkowej. W tym samym badaniu przesiewowym fenterminę wykorzystano jako kontrolę ujemną, czyli lek niepowiązany z wadami zastawkowymi (Rothman et al., Circulation 2000).
Charakterystyki produktów zachowują ostrożność. Wskazują one, że udział fenterminy w powstawaniu tych zmian zastawkowych „nie został ustalony” oraz że związku z samą fenterminą „nie można wykluczyć”, przywołując rzadkie zgłoszenia u osób deklarujących przyjmowanie wyłącznie fenterminy (charakterystyka produktu Adipex-P).
Leki z ery „fen-phen” wiązano również z pierwotnym nadciśnieniem płucnym. W europejskim badaniu kliniczno-kontrolnym obejmującym 95 pacjentów stosowanie leków zmniejszających apetyt (głównie pochodnych fenfluraminy) zwiększało szansę wystąpienia tej choroby (OR 6,3; 95% CI 3,0–13,2), a przyjmowanie ich przez ponad 3 miesiące zwiększało ją jeszcze bardziej (OR 23,1; 95% CI 6,9–77,7) (Abenhaim et al., NEJM 1996).
Działania niepożądane i ryzyko
Układ sercowo-naczyniowy
W charakterystykach produktów wśród działań niepożądanych fenterminy wymienia się kołatanie serca, szybką czynność serca, podwyższenie ciśnienia tętniczego oraz incydenty niedokrwienne (charakterystyka produktu Adipex-P). Zaleca się w nich ostrożność nawet przy łagodnym nadciśnieniu tętniczym. Fentermina jest przeciwwskazana u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego w wywiadzie, w tym z chorobą wieńcową, udarem mózgu, zaburzeniami rytmu serca, zastoinową niewydolnością serca i niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym.
Dwa ostrzeżenia pochodzą z czasów „fen-phen”:
- Pierwotne nadciśnienie płucne – rzadka i często śmiertelna choroba płuc. Opisywana głównie przy połączeniu fenterminy z fenfluraminą lub deksfenfluraminą, z rzadkimi zgłoszeniami dotyczącymi samej fenterminy. Pierwszym objawem jest zazwyczaj duszność; charakterystyka produktu nakazuje odstawienie leku w razie pojawienia się nowej, niewyjaśnionej duszności, bólu w klatce piersiowej, omdlenia lub obrzęku kończyn dolnych.
- Wady zastawkowe serca, omówione wyżej.
W programie badań nad preparatem Qsymia częstość akcji serca rosła bardziej niż po placebo. W 8-tygodniowym badaniu ambulatoryjnym średnia 24-godzinna częstość akcji serca była wyższa o 3,6 uderzenia na minutę (95% CI 2,1–5,2). Wzrost o ponad 20 uderzeń/min podczas którejkolwiek wizyty wystąpił u 19,6% dorosłych przyjmujących dawkę 15/92 mg wobec 11,9% w grupie placebo (charakterystyka produktu Qsymia). W charakterystyce produktu zaznaczono, że wpływ preparatu Qsymia na incydenty sercowo-naczyniowe i zgony nie został ustalony.
Nadużywanie i uzależnienie
Fentermina jest substancją kontrolowaną z wykazu IV (Schedule IV) (21 CFR 1308.14). Charakterystyki produktów ostrzegają, że amfetaminy i pokrewne substancje pobudzające „były powszechnie nadużywane”, oraz uznają fenterminę za przeciwwskazaną u osób z nadużywaniem substancji psychoaktywnych w wywiadzie (charakterystyka produktu Adipex-P). Opisują one:
- doniesienia o osobach zwiększających dawkę do wartości wielokrotnie przekraczających dawkę zalecaną;
- skrajne zmęczenie, depresję i zmiany w zapisie EEG podczas snu po nagłym odstawieniu długotrwale przyjmowanych wysokich dawek;
- przewlekłe zatrucie przebiegające z ciężkimi chorobami skóry (dermatozami), nasiloną bezsennością, drażliwością, nadpobudliwością i zmianami osobowości; najcięższą postacią jest psychoza mogąca przypominać schizofrenię.
Dowody określające, jak często dochodzi do tego podczas stosowania pod nadzorem lekarskim, są ograniczone. W jednym z badań przeprowadzonych w poradni leczenia otyłości zbadano za pomocą standardowych kwestionariuszy oceniających uzależnienie i głód substancji 269 pacjentów przyjmujących fenterminę krótkoterminowo lub długoterminowo (do 21 lat). Żaden z nich nie spełniał kryteriów nadużywania fenterminy ani uzależnienia psychicznego, a poza nasilonym głodem po nagłym odstawieniu nie obserwowano objawów odstawiennych przypominających odstawienie amfetaminy (Hendricks et al., Int J Obes 2014). Było to badanie jednoośrodkowe bez grupy placebo i nie podważa ono ostrzeżeń zawartych w charakterystyce produktu.
Układ nerwowy i inne działania niepożądane
Wymieniane działania niepożądane obejmują nadmierne pobudzenie, niepokój ruchowy, zawroty głowy, bezsenność, euforię, dysforię, drżenie, ból głowy i psychozę; suchość w jamie ustnej, nieprzyjemny smak w ustach, biegunkę i zaparcia; pokrzywkę; a także impotencję lub zmiany libido (charakterystyka produktu Adipex-P). Charakterystyki produktów ostrzegają, że fentermina może upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.
W przypadku preparatu Qsymia najczęstszymi działaniami niepożądanymi u dorosłych (występującymi u co najmniej 5% osób i co najmniej 1,5 raza częściej niż po placebo) były mrowienie (parestezje), zawroty głowy, zaburzenia smaku, bezsenność, zaparcia i suchość w jamie ustnej. Parestezje wystąpiły u 20% osób przyjmujących dawkę 15/92 mg wobec 2% w grupie placebo. Topiramat wnosi własne ostrzeżenia: wady wrodzone płodu (rozszczepy w obrębie jamy ustnej), myśli samobójcze, ostra krótkowzroczność i jaskra z zamkniętym kątem przesączania, zaburzenia nastroju i snu, spowolnienie poznawcze, kwasica metaboliczna, kamica nerkowa, niskie stężenie potasu oraz napady drgawkowe po nagłym odstawieniu (charakterystyka produktu Qsymia).
Przedawkowanie
Objawy ostrego przedawkowania obejmują niepokój ruchowy, drżenie, przyspieszony oddech, splątanie, agresję, omamy i panikę, po których następują zmęczenie i depresja. Objawy ze strony układu sercowo-naczyniowego obejmują zaburzenia rytmu serca, wysokie lub niskie ciśnienie tętnicze oraz zapaść krążeniową. W charakterystykach produktów zaznaczono, że przedawkowanie podobnych leków prowadziło do śmiertelnych zatruć kończących się drgawkami i śpiączką.
Interakcje
| Lek wchodzący w interakcję | Zalecenia w charakterystyce produktu |
|---|---|
| Inhibitory MAO | Przeciwwskazana w trakcie przyjmowania inhibitorów MAO lub w ciągu 14 dni od ich odstawienia (ryzyko przełomu nadciśnieniowego) |
| Inne leki odchudzające, w tym produkty OTC i ziołowe | Niezalecane; bezpieczeństwo i skuteczność nie zostały ustalone |
| Leki z grupy SSRI i inne leki serotoninergiczne | Łączenie niezalecane; bezpieczeństwo nie zostało ustalone |
| Alkohol | Może wywołać działanie niepożądane |
| Insulina i doustne leki przeciwcukrzycowe | W miarę spadku masy ciała może być konieczne zmniejszenie ich dawki |
| Leki blokujące neurony adrenergiczne | Fentermina może osłabiać ich działanie obniżające ciśnienie tętnicze |
Kto nie powinien jej przyjmować
Zgodnie z charakterystykami produktów fentermina jest przeciwwskazana u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego w wywiadzie, nadczynnością tarczycy, jaskrą, w stanach pobudzenia, z nadużywaniem substancji psychoaktywnych w wywiadzie, w okresie ciąży, podczas karmienia piersią, po niedawnym stosowaniu inhibitorów MAO oraz w przypadku znanej nadwrażliwości na aminy sympatykomimetyczne. W charakterystyce produktu Adipex-P z 2012 r. przypisano lek do kategorii X w ciąży: utrata masy ciała nie przynosi korzyści w okresie ciąży i może zaszkodzić płodowi.
Status prawny i stosowanie poza medycyną
Stany Zjednoczone
Fentermina figuruje wśród substancji pobudzających w wykazie IV (Schedule IV) federalnej ustawy Controlled Substances Act (21 CFR 1308.14). Wymaga recepty lekarskiej. W charakterystyce produktu Qsymia zaznaczono, że jego składnik fenterminowy należy do wykazu IV (Schedule IV), natomiast topiramat nie jest substancją kontrolowaną.
Sport (WADA)
Fentermina jest wymieniona w sekcji S6.A Nieokreślone substancje pobudzające na Liście zabronionych substancji i metod WADA 2026. Substancje pobudzające z klasy S6 są zabronione wyłącznie podczas zawodów. Okres ten trwa domyślnie od chwili tuż przed północą w dniu poprzedzającym zawody do zakończenia zawodów oraz związanego z nimi pobrania próbek.
Dodatni wynik testu nie zawsze oznacza bezpośrednie przyjęcie fenterminy. W jednym z opisanych przypadków sportowiec z dodatnim wynikiem na obecność mefenterminy i fenterminy zgłosił przyjmowanie leku zobojętniającego kwas żołądkowy zawierającego oksetazainę – środek miejscowo znieczulający. Badanie z udziałem ochotników potwierdziło, że po przyjęciu oksetazainy w moczu pojawiają się obie te substancje (Huang et al., J Anal Toxicol 2010).
Stosowanie w sportach sylwetkowych
Działanie hamujące apetyt sprawia, że fentermina budzi zainteresowanie w okresach redukcji tkanki tłuszczowej. W żadnym kontrolowanym badaniu nie oceniano jej u osób szczupłych ani u sportowców. Jej zatwierdzenie ogranicza się do osób z BMI wynoszącym co najmniej 30 (lub 27 z czynnikami ryzyka), a charakterystyki produktów nie zalecają łączenia jej z jakimkolwiek innym produktem odchudzającym, w tym dostępnym bez recepty czy ziołowym.
Najważniejsze informacje
- Substancja pobudzająca pokrewna amfetaminie. Fentermina to amina sympatykomimetyczna z wykazu IV (Schedule IV), zatwierdzona w 1959 r. W testach laboratoryjnych najsilniej uwalnia noradrenalinę, a jej okres półtrwania wynosi około 20 godzin.
- W monoterapii zatwierdzona wyłącznie na kilka tygodni. Preparaty Adipex-P i Lomaira są zarejestrowane jako krótkoterminowe leczenie wspomagające u dorosłych z otyłością. Charakterystyki produktów określają dodatkową utratę masy ciała ponad samą dietę jako „klinicznie ograniczoną”.
- Połączenie z topiramatem jest lekiem długoterminowym. Preparat Qsymia w najwyższej dawce przyniósł po roku o 8,6–9,4% większą utratę masy ciała niż placebo, ale wymaga programu zapobiegania ciąży i wiąże się z ryzykiem właściwym dla topiramatu.
- Fentermina nie była przyczyną wad zastawkowych po „fen-phen”. Badania populacyjne i receptorowe wskazują na aktywność fenfluraminy wobec receptora 5-HT2B. Charakterystyki produktów nadal ostrzegają jednak o rzadkich zgłoszeniach wad zastawkowych i nadciśnienia płucnego przy stosowaniu samej fenterminy.
- Choroby serca i nadużywanie substancji w wywiadzie są przeciwwskazaniami. Fentermina przyspiesza czynność serca i może podnosić ciśnienie tętnicze, a nadużywanie, uzależnienie i psychoza należą do ryzyka opisanego w charakterystyce produktu.
- Zabroniona podczas zawodów. WADA wymienia fenterminę jako nieokreśloną substancję pobudzającą S6.A, zabronioną podczas zawodów.
Źródła
- Teva Pharmaceuticals USA. Adipex-P (phentermine hydrochloride USP) tablets and capsules prescribing information, Rev. 1/2012 (ANDA 085128/S-065). FDA.
- KVK-Tech, Inc. Lomaira (phentermine hydrochloride) tablets 8 mg prescribing information (ANDA 203495). DailyMed.
- Vivus LLC. Qsymia (phentermine and topiramate extended-release capsules) prescribing information, 2026 (NDA 022580). DailyMed.
- Food and Drug Administration. Drugs@FDA: Qsymia, NDA 022580 (pierwotne zatwierdzenie: 17 lipca 2012 r.). FDA.
- Drug Enforcement Administration. Schedule IV. 21 CFR 1308.14. eCFR.
- World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List, International Standard (obowiązuje od 1 stycznia 2026 r.). WADA 2026 Prohibited List.
- Rothman RB, Baumann MH, Dersch CM, et al. Amphetamine-type central nervous system stimulants release norepinephrine more potently than they release dopamine and serotonin. Synapse. 2001;39(1):32–41. PubMed.
- Li Z, Maglione M, Tu W, et al. Meta-analysis: pharmacologic treatment of obesity. Ann Intern Med. 2005;142(7):532–546. PubMed.
- Kang JG, Park CY, Kang JH, et al. Randomized controlled trial to investigate the effects of a newly developed formulation of phentermine diffuse-controlled release for obesity. Diabetes Obes Metab. 2010;12(10):876–882. PubMed.
- Aronne LJ, Wadden TA, Peterson C, et al. Evaluation of phentermine and topiramate versus phentermine/topiramate extended-release in obese adults. Obesity (Silver Spring). 2013;21(11):2163–2171. PubMed.
- Lewis KH, Fischer H, Ard J, et al. Safety and effectiveness of longer-term phentermine use: clinical outcomes from an electronic health record cohort. Obesity (Silver Spring). 2019;27(4):591–602. PubMed.
- Gadde KM, Allison DB, Ryan DH, et al. Effects of low-dose, controlled-release, phentermine plus topiramate combination on weight and associated comorbidities in overweight and obese adults (CONQUER): a randomised, placebo-controlled, phase 3 trial. Lancet. 2011;377(9774):1341–1352. PubMed.
- Nong K, Shi Q, Xie X, et al. Comparative effects of drugs for adults with overweight or obesity: systematic review and network meta-analysis. BMJ. 2026;394:e372161. PubMed.
- Weintraub M, Sundaresan PR, Madan M, et al. Long-term weight control study. I (weeks 0 to 34). The enhancement of behavior modification, caloric restriction, and exercise by fenfluramine plus phentermine versus placebo. Clin Pharmacol Ther. 1992;51(5):586–594. PubMed.
- Connolly HM, Crary JL, McGoon MD, et al. Valvular heart disease associated with fenfluramine-phentermine. N Engl J Med. 1997;337(9):581–588. PubMed.
- Centers for Disease Control and Prevention. Cardiac valvulopathy associated with exposure to fenfluramine or dexfenfluramine: U.S. Department of Health and Human Services interim public health recommendations, November 1997. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 1997;46(45):1061–1066. PubMed.
- Jick H, Vasilakis C, Weinrauch LA, et al. A population-based study of appetite-suppressant drugs and the risk of cardiac-valve regurgitation. N Engl J Med. 1998;339(11):719–724. PubMed.
- Rothman RB, Baumann MH, Savage JE, et al. Evidence for possible involvement of 5-HT(2B) receptors in the cardiac valvulopathy associated with fenfluramine and other serotonergic medications. Circulation. 2000;102(23):2836–2841. PubMed.
- Abenhaim L, Moride Y, Brenot F, et al. Appetite-suppressant drugs and the risk of primary pulmonary hypertension. International Primary Pulmonary Hypertension Study Group. N Engl J Med. 1996;335(9):609–616. PubMed.
- Hendricks EJ, Srisurapanont M, Schmidt SL, et al. Addiction potential of phentermine prescribed during long-term treatment of obesity. Int J Obes (Lond). 2014;38(2):292–298. PubMed.
- Huang WH, Liu CH, Liu RH, Tseng YL. Confirming urinary excretion of mephentermine and phentermine following the ingestion of oxethazaine by gas chromatography-mass spectrometry analysis. J Anal Toxicol. 2010;34(2):73–77. PubMed.