Propionian testosteronu to testosteron z krótkim estrem kwasu propionowego przyłączonym w pozycji 17β. Był to pierwszy podawany we wstrzyknięciach ester testosteronu wprowadzony do praktyki klinicznej; dłużej działający enantan testosteronu pojawił się w połowie lat 1950. Ponieważ pojedyncze wstrzyknięcie podnosi stężenie testosteronu zaledwie na dzień lub dwa, lek ten wymaga znacznie częstszych iniekcji niż dłuższe estry.

W Stanach Zjednoczonych każdy przeznaczony dla ludzi produkt z propionianem testosteronu figurujący w bazie Drugs@FDA ma obecnie status wycofanego z obrotu. W Wielkiej Brytanii przetrwał jako jeden z czterech estrów wchodzących w skład preparatu Sustanon 250, natomiast w USA jest nadal sprzedawany w zatwierdzonym przez FDA (amerykańską Agencję Żywności i Leków) implancie dla bydła. Należy do steroidów anaboliczno-androgennych (AAS) i jest zabroniony w sporcie.

Na tej stronie podsumowano informacje zawarte w charakterystykach produktu, raportach organów regulacyjnych oraz (w większości starszych) badaniach klinicznych. Materiał ma wyłącznie charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Klasa leku	Androgen; steroid anaboliczno-androgenny (ester testosteronu)
Budowa chemiczna	17β-propionian testosteronu, C₂₂H₃₂O₃, 344,5 g/mol
Zawartość testosteronu	≈84% masy estru (100 mg estru ≈ 84 mg testosteronu)
Droga podania	Wstrzyknięcie domięśniowe w roztworze olejowym; w starszych badaniach dermatologicznych stosowano postać miejscową o stężeniu 2%
Produkty dla ludzi w USA	Generyczne roztwory do wstrzykiwań 25, 50 i 100 mg/mL; wszystkie mają status wycofanych z obrotu
Obecne zarejestrowane zastosowanie u ludzi	Wielka Brytania: 30 mg w 1 mL ampułce preparatu Sustanon 250 (wraz z trzema innymi estrami)
Czas działania / okres półtrwania	Żadna aktualna etykieta nie podaje okresu półtrwania. Stężenie testosteronu utrzymywało się powyżej dolnej granicy normy przez ≈1 dzień po dawce 25 mg i ≈2 dni po 50 mg
Klasyfikacja w USA	Substancja kontrolowana z wykazu III (Schedule III) (testosteron wraz z estrami)
Status WADA	Zabroniony w każdym czasie (S1.1 steroidy anaboliczno-androgenne)

Czym jest

Testosteron wyizolowano i po raz pierwszy zsyntetyzowano w 1935 r. Po połknięciu jest nieaktywny, dlatego początkowo podawano go w postaci wszczepianych peletek, a następnie jako estry do wstrzykiwań: najpierw propionian testosteronu, opisywany jako mający „krótki okres półtrwania”, a od połowy lat 1950. dłużej działający enantan, który stał się głównym preparatem na pół wieku (Nieschlag & Nieschlag, Asian J Androl 2014).

Sam ester nie wykazuje aktywności hormonalnej. Po jego odszczepieniu pozostaje zwykły testosteron. Estry testosteronu są mniej polarne niż wolny testosteron, dlatego po wstrzyknięciu w roztworze olejowym wchłaniają się powoli z olejowego depotu (etykieta Depo-Testosterone). Propionian jest jednym z najkrótszych stosowanych estrów, co zgadza się z krótkim czasem działania obserwowanym w poniższych badaniach.

Mniejsza cząsteczka estru oznacza również większą zawartość czystego testosteronu w każdym miligramie. Na podstawie mas cząsteczkowych z bazy PubChem (PubChem):

Związek	Masa cząsteczkowa	Udział masowy testosteronu
Testosteron	288,4 g/mol	100%
Propionian testosteronu	344,5 g/mol	≈84%
Enantan testosteronu	400,6 g/mol	≈72%
Cypionian testosteronu	412,6 g/mol	≈70%

Po uwolnieniu testosteron działa bezpośrednio na receptor androgenowy, a także ulega przekształceniu w dihydrotestosteron (DHT) i estradiol (SmPC Sustanon 250).

Czy propionian to „bardziej suchy” testosteron? Propionian bywa często opisywany jako ester powodujący mniejsze zatrzymywanie wody lub słabsze działania estrogenowe niż dłuższe estry. Nie znaleźliśmy żadnego badania z udziałem ludzi, w którym porównywano by poszczególne estry pod kątem tych punktów końcowych przy równoważnych dawkach czystego testosteronu. Po odłączeniu estru hormonem czynnym jest ten sam testosteron, który zgodnie z charakterystyką produktu ulega metabolizmowi do estradiolu. Ewentualne różnice wynikałyby ze schematu dawkowania i przebiegu stężeń we krwi, a nie z samej grupy propionianowej.

Farmakokinetyka

Kluczowe dane u ludzi pochodzą z krótkich badań z pojedynczą dawką z lat 1970. i 1980.:

Badanie	Dawka	Wynik
Zdrowi mężczyźni oraz mężczyźni z hipogonadyzmem (Nieschlag et al., Horm Res 1976)	25 mg propionianu i.m.	Stężenie testosteronu powyżej dolnej granicy normy przez 1 dzień
To samo badanie	50 mg propionianu i.m.	Powyżej dolnej granicy normy przez 2 dni
To samo badanie	250 mg enantanu i.m.	Powyżej dolnej granicy normy przez 14 dni
Zdrowi mężczyźni, lek znakowany deuterem (Fujioka et al., JCEM 1986)	25 mg propionianu i.m.	Niezmieniony ester oznaczalny w osoczu na poziomie 2–4 ng/mL od 3 do 36 h; stężenie testosteronu pochodzącego z podanej dawki powyżej poziomu fizjologicznego przez 48 h
3 mężczyźni z hipogonadyzmem hipogonadotropowym (Fujioka et al., Chem Pharm Bull 1989)	Pojedyncza dawka i.m.	Stężenie testosteronu pochodzącego z podanej dawki powyżej 4 ng/mL (400 ng/dL) przez 48 h

W badaniu z 1976 r. wydzielanie LH (sygnału z przysadki mózgowej stymulującego pracę jąder) ulegało zahamowaniu dokładnie przez taki sam czas, przez jaki utrzymywało się podwyższone stężenie testosteronu. Dane kinetyczne w charakterystyce leku Sustanon 250 opisują mieszaninę czterech estrów jako całość, a nie sam propionian: maksymalne stężenie testosteronu całkowitego wynosi około 70 nmol/L po 24–48 h, a powrót do dolnej granicy normy następuje po około 21 dniach (SmPC Sustanon 250).

Nie udało nam się znaleźć aktualnej charakterystyki produktu ani badania pierwotnego, w którym podano by końcowy okres półtrwania wstrzykniętego propionianu testosteronu. Źródła wtórne przytaczają rozbieżne wartości, dlatego nie powtarzamy tu żadnej z nich. Dane pierwotne wskazują natomiast na czas działania wynoszący około 1–2 dni po pojedynczym wstrzyknięciu w dawce 25–50 mg.

Status regulacyjny i zastosowanie medyczne

Stany Zjednoczone

W bazie Drugs@FDA widnieją generyczne roztwory do wstrzykiwań z propionianem testosteronu od kilku producentów, w stężeniach 25, 50 i 100 mg/mL. Jeden z nich (ANDA 080188) został zatwierdzony w 1974 r. Każdy wymieniony produkt ma status „Discontinued” (wycofany z obrotu), a baza Drugs@FDA nie udostępnia charakterystyki dla pozwolenia ANDA 080188 (Drugs@FDA, ANDA 080188). Nie istnieje zatem aktualna amerykańska etykieta produktu dla ludzi z zatwierdzonym dawkowaniem.

Jedynym produktem zawierającym propionian testosteronu w bazie DailyMed jest preparat weterynaryjny. Synovex H to implant douszny dla jałówek opasowych zawierający 200 mg propionianu testosteronu i 20 mg benzoesanu estradiolu, zatwierdzony pod numerem NADA 011-427 w celu zwiększenia przyrostu masy ciała i wykorzystania paszy. Jego etykieta zawiera adnotację „Not for use in humans” (Nie stosować u ludzi) (etykieta Synovex H).

Wielka Brytania: Sustanon 250

Sustanon 250 jest produktem aktualnie dostępnym w Wielkiej Brytanii. Każda 1 mL ampułka na bazie oleju arachidowego (z orzeszków ziemnych) zawiera (SmPC Sustanon 250):

Ester	Ilość
Propionian testosteronu	30 mg
Fenylopropionian testosteronu	60 mg
Izokapronian testosteronu	60 mg
Dekanian testosteronu	100 mg
Testosteron łącznie	176 mg

Lek jest zarejestrowany do terapii zastępczej testosteronem u mężczyzn z potwierdzonym hipogonadyzmem oraz jako terapia wspomagająca u osób transpłciowych typu kobieta–mężczyzna. Zwykle stosowana dawka u dorosłych wynosi jedno wstrzyknięcie 1 mL co 3 tygodnie. W tej mieszaninie propionian stanowi składową o szybkim początku działania.

Co pokazują badania

Propionian testosteronu niemal nie ma dokumentacji ze współczesnych badań klinicznych. Większość danych dotyczących ludzi pochodzi z niewielkich, starszych prac. Badania na zwierzętach nie zostały tu omówione.

Mięśnie i siła

Nie znaleźliśmy żadnego badania kontrolowanego oceniającego wpływ podawanego we wstrzyknięciach propionianu testosteronu na masę lub siłę mięśni. Najlepsze dowody dotyczące wpływu testosteronu na mięśnie pochodzą z badań nad enantanem testosteronu. Po odszczepieniu estru dostarcza on ten sam hormon, dlatego poniższe wyniki mają zastosowanie w przeliczeniu na dawkę czystego testosteronu, a nie konkretnego estru:

U 43 zdrowych mężczyzn enantan testosteronu w dawce 600 mg/tydzień podawany przez 10 tygodni w połączeniu z treningiem siłowym zwiększył beztłuszczową masę ciała o 6,1 kg, wynik w wyciskaniu na ławce o 22 kg, a w przysiadzie o 38 kg. Sam testosteron bez treningu również przewyższał placebo (Bhasin et al., NEJM 1996).
U 61 młodych mężczyzn z zahamowaną własną produkcją testosteronu cotygodniowe podawanie enantanu w dawkach 125, 300 i 600 mg przez 20 tygodni zwiększyło beztłuszczową masę ciała odpowiednio o 3,4; 5,2 i 7,9 kg. Przyrost ten korelował z logarytmem stężenia testosteronu (r = 0,73). Wraz ze wzrostem stężeń spadało stężenie cholesterolu HDL, a rosło stężenie hemoglobiny (Bhasin et al., AJP-Endo 2001).

Męska antykoncepcja hormonalna (dane historyczne)

Propionian wykorzystywano we wczesnych badaniach nad zastosowaniem testosteronu jako środka antykoncepcyjnego dla mężczyzn:

U siedmiu zdrowych mężczyzn otrzymujących propionian testosteronu we wstrzyknięciach w dawce 25 mg/dobę przez 60 dni pod koniec leczenia stwierdzono całkowity brak plemników w ejakulacie. Liczba plemników powróciła do normy po około 150 dniach od odstawienia leku. Było to niewielkie badanie bez grupy kontrolnej, opublikowane w formie streszczenia konferencyjnego (Reddy, J Reprod Fertil 1974).
W badaniach łączących comiesięczne podawanie octanu medroksyprogesteronu w postaci o przedłużonym uwalnianiu (depot) z implantami propionianu testosteronu lub wstrzyknięciami enantanu partnerki 9 mężczyzn zaszły w ciążę, mimo że ostatnie wyniki liczby plemników u tych mężczyzn wynosiły 10 milionów/mL lub mniej. Autorzy doszli do wniosku, że skuteczność tej metody może wymagać całkowitego braku plemników (Barfield et al., Contraception 1979).

Rak piersi u kobiet (dane historyczne)

W pracy przeglądowej z 1978 r. opisano androgeny jako leki skuteczne w przerzutowym raku piersi u kobiet po menopauzie. Odnotowano w niej, że wczesne badania z użyciem propionianu testosteronu wykazały obiektywną regresję guza u nieco ponad 20% kobiet. Późniejsze syntetyczne androgeny nie przyniosły wyraźnej poprawy względem tych wyników (Brodkin & Cooper, Ann Intern Med 1978).

Stosowanie miejscowe w liszaju twardzinowym narządów płciowych

Maść lub krem z propionianem testosteronu o stężeniu 2% były w przeszłości powszechnie stosowane w leczeniu liszaja twardzinowego sromu – przewlekłej zapalnej choroby skóry. Przegląd Cochrane obejmujący badania randomizowane wykazał, że leczenie to jest nieskuteczne (Chi et al., Cochrane 2011):

Porównanie	Wynik
Testosteron względem placebo (2 badania łącznie)	Brak istotnej korzyści w zakresie zmniejszenia objawów: RR 1,21 (95% CI 0,56–2,64)
Testosteron względem propionianu klobetazolu 0,05% (1 badanie, 3 miesiące)	Testosteron mniej skuteczny: RR 0,67 (95% CI 0,45–0,98) dla zmniejszenia objawów
Testosteron jako leczenie podtrzymujące po klobetazolu (1 badanie, 32 kobiety, 24 tygodnie)	Nasilenie objawów w grupie testosteronu przy braku pogorszenia w grupie placebo

We wprowadzeniu do przeglądu odnotowano, że podczas miejscowego stosowania testosteronu często występowały androgenowe działania niepożądane, takie jak nadmierne owłosienie i powiększenie łechtaczki. Przegląd potwierdził natomiast skuteczność miejscowych kortykosteroidów, takich jak klobetazol.

Działania niepożądane i ryzyko

Żadna aktualna charakterystyka produktu nie dotyczy samego propionianu testosteronu. Opisane poniżej zagrożenia pochodzą z aktualnych etykiet innych wstrzykiwanych preparatów testosteronu, które dostarczają ten sam hormon.

Działania klasowe z etykiet produktów z testosteronem

Etykieta leku Depo-Testosterone wymienia następujące ostrzeżenia i działania niepożądane dla testosteronu (etykieta Depo-Testosterone):

policytemię (wysoką liczbę krwinek czerwonych), z zaleceniem okresowej kontroli hematokrytu;
wzrost ciśnienia tętniczego, który z czasem może zwiększać ryzyko sercowo-naczyniowe;
żylną chorobę zakrzepowo-zatorową (zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną) w zgłoszeniach po wprowadzeniu leku do obrotu;
obrzęki, które mogą mieć ciężki przebieg u osób z chorobami serca, nerek lub wątroby;
ginekomastię (rozrost tkanki gruczołu piersiowego u mężczyzn);
trądzik, łysienie typu męskiego oraz zmiany libido;
stan zapalny i ból w miejscu wstrzyknięcia;
zwiększoną wrażliwość na doustne leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna, oraz możliwe zmniejszenie zapotrzebowania na insulinę u osób z cukrzycą.

Hematokryt

Hematokryt (udział objętościowy krwinek czerwonych we krwi) wzrasta podczas stosowania wszystkich postaci testosteronu. W metaanalizie sieciowej obejmującej 29 badań randomizowanych (3393 mężczyzn) wykazano średni wzrost o 4,0% (95% CI 2,9–5,1) podczas domięśniowego stosowania enantanu lub cypionianu, co należało do największych wzrostów spośród ocenianych postaci leku (Nackeeran et al., J Urol 2022). Analiza nie obejmowała badań z użyciem propionianu. Brytyjska ChPL (SmPC) leku Sustanon 250 zaleca kontrolę hematokrytu i stężenia hemoglobiny przed rozpoczęciem leczenia, co 3 miesiące w pierwszym roku, a następnie raz w roku.

Hamowanie osi hormonalnej i płodność

Wstrzykiwany testosteron wyłącza własną produkcję hormonu w organizmie. W badaniu z 1976 r. wydzielanie LH było zahamowane tak długo, jak długo propionian utrzymywał podwyższone stężenie testosteronu. Przy dawce 25 mg/dobę w badaniu z 1974 r. propionian zatrzymał produkcję plemników u wszystkich siedmiu mężczyzn, a powrót do normy zajął około 5 miesięcy. Etykieta cypionianu wskazuje, że produkcja plemników może ulegać zahamowaniu na drodze ujemnego sprzężenia zwrotnego względem FSH.

Nadużywanie w wysokich dawkach

Charakterystyka testosteronu opisuje przypadki nadużywania leku w dawkach przekraczających dawki zatwierdzone, często łącznie z innymi AAS. Zgłaszane ciężkie działania niepożądane obejmują zatrzymanie krążenia, zawał serca, kardiomiopatię przerostową, niewydolność serca, udar mózgu, toksyczność wątrobową oraz zaburzenia psychiczne, takie jak ciężka depresja, mania, agresja i psychoza. U mężczyzn zgłaszano również zmniejszenie objętości jąder i niepłodność. U kobiet etykieta wymienia nadmierne owłosienie, obniżenie głosu, powiększenie łechtaczki, łysienie typu męskiego oraz zaburzenia miesiączkowania.

Kto nie powinien go stosować

Łącząc zapisy brytyjskiej ChPL (SmPC) leku Sustanon 250 oraz etykiety preparatu Depo-Testosterone, wstrzyknięcia testosteronu są przeciwwskazane w przypadku:

rozpoznanego lub podejrzewanego raka gruczołu krokowego bądź raka piersi u mężczyzn;
ciąży i karmienia piersią;
ciężkich chorób serca, wątroby lub nerek;
w odniesieniu konkretnie do leku Sustanon 250 – uczulenia na orzeszki ziemne lub soję, ponieważ nośnikiem jest olej arachidowy.

Status prawny i stosowanie poza medycyną

Stany Zjednoczone. Testosteron jest sklasyfikowany jako steroid anaboliczny z wykazu III (Schedule III), a wpis ten obejmuje jego sole, estry i etery (21 CFR 1308.13). Definicja federalna wyłącza steroidy zatwierdzone jako implanty dla bydła, takie jak Synovex H, chyba że ktoś przepisuje je lub dystrybuuje do stosowania u ludzi (21 CFR 1300.01).
Sport. Lista zabronionych substancji i metod WADA na rok 2026 zabrania stosowania testosteronu oraz substancji o zbliżonej budowie lub działaniu, „w tym ich estrów”, w każdym czasie w przypadku podawania egzogennego (Lista WADA 2026).
Dostępność. Ponieważ na rynku amerykańskim nie ma żadnego produktu dla ludzi, propionian testosteronu sprzedawany w USA do stosowania u ludzi pochodzi spoza regulowanego łańcucha dystrybucji leków i nie daje gwarancji co do dawki, jałowości ani tożsamości substancji.

Najważniejsze informacje

Pierwszy krótkodziałający ester. Propionian był pierwszym podawanym we wstrzyknięciach estrem testosteronu w praktyce klinicznej. Głównym preparatem stał się wprowadzony w połowie lat 1950. enantan.
Działanie pojedynczej dawki trwa 1–2 dni. Po podaniu 25–50 mg stężenie testosteronu utrzymywało się powyżej dolnej granicy normy zaledwie przez 1–2 dni, w porównaniu z około 14 dniami po dawce 250 mg enantanu.
Więcej testosteronu w przeliczeniu na miligram. Około 84% masy estru stanowi testosteron, wobec około 70–72% w przypadku cypionianu i enantanu.
Brak aktualnie zarejestrowanego produktu dla ludzi w USA. Wszystkie amerykańskie preparaty do wstrzykiwań zostały wycofane z obrotu; głównym zarejestrowanym zastosowaniem u ludzi jest dziś udział 30 mg w łącznej dawce 250 mg preparatu Sustanon 250.
Ten sam hormon, to samo ryzyko. Wyższy hematokryt, zmiany ciśnienia tętniczego, obniżenie stężenia cholesterolu HDL, ginekomastia oraz zahamowanie produkcji plemników występują tak samo jak w przypadku każdego innego wstrzykiwanego testosteronu.

Źródła

National Center for Biotechnology Information. Testosterone propionate, PubChem CID 5995. PubChem.
Nieschlag E, Nieschlag S. Testosterone deficiency: a historical perspective. Asian J Androl. 2014;16(2):161–168. PubMed; PMC.
Pfizer. Depo-Testosterone (testosterone cypionate) injection, prescribing information, zaktualizowano we wrześniu 2025 r. DailyMed.
Aspen Pharma Trading Limited. Sustanon 250, 250 mg/ml solution for injection, Summary of Product Characteristics. emc.
Food and Drug Administration. Drugs@FDA: ANDA 080188, testosterone propionate injection. FDA.
Zoetis Inc. Synovex H (testosterone propionate and estradiol benzoate) implant, NADA 011-427, label. DailyMed.
Nieschlag E, Cüppers HJ, Wiegelmann W, Wickings EJ. Bioavailability and LH-suppressing effect of different testosterone preparations in normal and hypogonadal men. Horm Res. 1976;7(3):138–145. PubMed.
Fujioka M, Shinohara Y, Baba S, Irie M, Inoue K. Pharmacokinetic properties of testosterone propionate in normal men. J Clin Endocrinol Metab. 1986;63(6):1361–1364. PubMed.
Fujioka M, Shinohara Y, Baba S, Irie M, Inoue K. Endogenous and exogenous testosterone levels after administration of deuterium-labelled testosterone propionate in hypogonadotropic hypogonadism. Chem Pharm Bull (Tokyo). 1989;37(11):3100–3101. PubMed.
Bhasin S, Storer TW, Berman N, et al. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. N Engl J Med. 1996;335(1):1–7. PubMed.
Bhasin S, Woodhouse L, Casaburi R, et al. Testosterone dose-response relationships in healthy young men. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2001;281(6):E1172–E1181. PubMed.
Reddy PR. Proceedings: Reversible contraceptive action of testosterone in males. J Reprod Fertil. 1974;38(1):232. PubMed.
Barfield A, Melo J, Coutinho E, et al. Pregnancies associated with sperm concentrations below 10 million/ml in clinical studies of a potential male contraceptive method, monthly depot medroxyprogesterone acetate and testosterone esters. Contraception. 1979;20(2):121–127. PubMed.
Brodkin RA, Cooper MR. Calusterone. Ann Intern Med. 1978;89(6):945–948. PubMed.
Chi CC, Kirtschig G, Baldo M, et al. Topical interventions for genital lichen sclerosus. Cochrane Database Syst Rev. 2011;(12):CD008240. PubMed; PMC.
Nackeeran S, Kohn T, Gonzalez D, et al. The effect of route of testosterone on changes in hematocrit: a systematic review and Bayesian network meta-analysis of randomized trials. J Urol. 2022;207(1):44–51. PubMed.
Drug Enforcement Administration. 21 CFR 1300.01 (definition of anabolic steroid) and 21 CFR 1308.13(f) (Schedule III anabolic steroids). eCFR 1300.01; eCFR 1308.13.
World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List, obowiązuje od 1 stycznia 2026 r. WADA.

Propionian testosteronu