Epoetyna alfa to wytwarzana laboratoryjnie (rekombinowana) kopia erytropoetyny (EPO), hormonu nerkowego, który pobudza szpik kostny do wytwarzania krwinek czerwonych. Po raz pierwszy zatwierdzono ją w USA w 1989 r. i jest sprzedawana pod nazwami Epogen, Procrit oraz jako lek biopodobny Retacrit. Lekarze stosują ją w leczeniu niedokrwistości wywołanej przewlekłą chorobą nerek, niektórymi schematami chemioterapii przeciwnowotworowej oraz lekiem przeciw HIV – zydowudyną, a także w celu zmniejszenia liczby transfuzji okołooperacyjnych przy wybranych zabiegach chirurgicznych (etykieta Epogen).

Najważniejszą informacją jest ostrzeżenie w ramce (boxed warning). W badaniach kontrolowanych stosowanie leków z grupy EPO w celu podniesienia stężenia hemoglobiny powyżej 11 g/dL zwiększało ryzyko zgonu, zawału serca, udaru mózgu i zakrzepów krwi, a w przypadku kilku nowotworów skracało przeżycie lub przyspieszało wzrost guza. Poza medycyną EPO jest klasycznym środkiem dopingującym w sportach wytrzymałościowych. Jest stale zabroniona przez Światową Agencję Antydopingową (WADA), a laboratoria antydopingowe potrafią ją wykryć.

Ta strona podsumowuje informacje zawarte w charakterystykach produktu FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków), badaniach klinicznych oraz publikacjach dotyczących badań antydopingowych. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Klasa leku	Czynnik stymulujący erytropoezę (ESA); rekombinowany hormon glikoproteinowy
Marki w USA	Epogen (Amgen), Procrit (Janssen; wytwarzany przez Amgen), Retacrit (epoetyna alfa-epbx, lek biopodobny firmy Pfizer)
Pierwsze zatwierdzenie w USA	1989 (Epogen/Procrit); 2018 (Retacrit)
Droga podania	Wstrzyknięcie dożylne (i.v.) lub podskórne (s.c.)
Moce preparatu Epogen	Fiolki jednodawkowe 2000–10 000 jednostek/mL; fiolki wielodawkowe 20 000 jednostek z alkoholem benzylowym
Początkowe dawki według etykiety	PChN: 50–100 jednostek/kg 3 razy w tygodniu; chemioterapia: 150 jednostek/kg 3 razy w tygodniu lub 40 000 jednostek raz w tygodniu
Okres półtrwania (etykieta)	4–13 h po podaniu dożylnym w PChN; około 40 h (zakres 16–67 h) po podaniu podskórnym u pacjentów z nowotworem
Ostrzeżenie w ramce (boxed warning)	Zgon, zawał serca, udar mózgu, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, zakrzepica dostępu naczyniowego, progresja nowotworu
Status w USA	Lek biologiczny dostępny wyłącznie na receptę; niewymieniony w wykazie III (Schedule III) (21 CFR 1308.13)
WADA	Zabroniona w każdym czasie, klasa S2.1.1 (substancja nieokreślona)

Czym jest

Naturalna EPO jest glikoproteiną: łańcuchem białkowym złożonym ze 165 aminokwasów z przyłączonymi łańcuchami cukrowymi (glikanami), o masie cząsteczkowej około 30,4 kDa. Jej głównym źródłem są nerki. Wytwarzanie EPO jest uruchamiane przez czynniki indukowane hipoksją (HIF) – białka, których stężenie wzrasta, gdy spada utlenowanie tkanek. EPO utrzymuje przy życiu prekursory krwinek czerwonych w szpiku kostnym i pobudza ich namnażanie. Niedobór EPO jest główną przyczyną niedokrwistości w przewlekłej chorobie nerek (PChN) (Jelkmann, Transfus Med Hemother 2013).

Ludzki gen EPO sklonowano w 1985 r. Po wprowadzeniu do komórek jajnika chomika chińskiego wytwarzał on biologicznie aktywną EPO (Lin et al., PNAS 1985). W pierwszym badaniu klinicznym rekombinowany hormon podawano dożylnie trzy razy w tygodniu 25 pacjentom z niedokrwistością poddawanym hemodializie. Spośród 18 osób, które otrzymały skuteczne dawki, 12 przestało wymagać transfuzji, a u czterech wzrosło ciśnienie tętnicze (Eschbach et al., NEJM 1987).

Epoetyna alfa ma taką samą sekwencję aminokwasów jak naturalna EPO i działa w tym samym mechanizmie. Charakterystyka produktu opisuje ją jako glikoproteinę złożoną ze 165 aminokwasów o masie około 30 400 daltonów, wytwarzaną w komórkach ssaków (etykieta Epogen). Trzy produkty dostępne w USA różnią się głównie wytwórcą i składem:

Produkt	Nazwa niezastrzeżona	Wytwórca	Uwagi
Epogen	epoetyna alfa	Amgen	Produkt referencyjny; zawiera ludzką albuminę
Procrit	epoetyna alfa	Janssen (wytwarzany przez Amgen)	Ta sama substancja czynna co w preparacie Epogen
Retacrit	epoetyna alfa-epbx	Pfizer (Hospira)	Lek biopodobny do Epogen/Procrit, zatwierdzony w 2018 r.

Źródła: etykieta Epogen; etykieta Procrit; etykieta Retacrit.

„Lek biopodobny” to lek biologiczny zatwierdzony na podstawie wysokiego podobieństwa do istniejącego produktu, bez klinicznie istotnych różnic, jak wyjaśnia charakterystyka preparatu Retacrit. Marką epoetyny alfa firmy Johnson & Johnson jest Eprex (Schellekens & Jiskoot, J Immunotoxicol 2006).

Długodziałające odpowiedniki

Dwa późniejsze leki z grupy ESA zmodyfikowano tak, aby utrzymywały się dłużej we krwi. Są tu wymienione wyłącznie dla kontekstu:

Darbepoetyna alfa (Aranesp, zatwierdzenie w USA w 2001 r.) ma 5 łańcuchów cukrowych zamiast 3. Jej końcowy okres półtrwania po podaniu dożylnym wynosi około 21 h, czyli mniej więcej trzykrotnie dłużej niż w przypadku epoetyny alfa (etykieta Aranesp).
Glikol metoksypolietylenowy epoetyny beta (Mircera, często nazywana CERA; zatwierdzenie w USA w 2007 r.) ma przyłączony łańcuch PEG o masie około 30 000 daltonów. Jej końcowy okres półtrwania wynosił około 119 h po podaniu dożylnym i 124 h po podaniu podskórnym u pacjentów dializowanych otrzewnowo (etykieta Mircera).

Obie charakterystyki produktu zawierają to samo ostrzeżenie w ramce dla leków z grupy ESA, a oba leki są wymienione na liście WADA.

Jak działa w organizmie

Epoetyna alfa zwiększa liczbę retykulocytów (młodych krwinek czerwonych) w ciągu 10 dni. Następnie wzrasta liczba krwinek czerwonych, stężenie hemoglobiny i hematokryt (udział objętości krwi przypadający na krwinki czerwone), zazwyczaj w ciągu 2–6 tygodni. Wielkość wzrostu zależy od dawki (etykieta Epogen).

Parametr (etykieta)	Wartość
Okres półtrwania po podaniu dożylnym, pacjenci z PChN	4–13 h
Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego po dawce podskórnej	5–24 h
Okres półtrwania po podaniu podskórnym, pacjenci z nowotworem i niedokrwistością	Około 40 h (zakres 16–67 h)
40 000 jednostek raz w tygodniu vs 150 jednostek/kg 3 razy w tygodniu	3–7× wyższe stężenie maksymalne, 2–3× wyższe AUC, o 50% niższy klirens
Kumulacja w ciągu 4–6 tygodni	Nie zaobserwowano przy żadnym ze schematów

U pacjentów poddawanych hemodializie charakterystyka produktu podaje zależny od dawki wzrost stężenia hemoglobiny w ciągu 2 tygodni przy początkowych dawkach dożylnych podawanych 3 razy w tygodniu:

Dawka początkowa (3× w tygodniu dożylnie)	Wzrost stężenia hemoglobiny w ciągu 2 tygodni
50 jednostek/kg	0,5 g/dL
100 jednostek/kg	0,8 g/dL
150 jednostek/kg	1,2 g/dL

Charakterystyka produktu dodaje, że u tych pacjentów nie obserwuje się większej odpowiedzi powyżej dawki 300 jednostek/kg podawanej 3 razy w tygodniu. Większość pacjentów z PChN wymaga suplementacji żelaza w trakcie terapii, a etykieta zaleca podawanie żelaza, gdy stężenie ferrytyny wynosi poniżej 100 mcg/L lub wysycenie transferryny wynosi poniżej 20%.

Stężenie hemoglobiny wzrasta również z drugiego powodu. U 8 zdrowych ochotników otrzymujących EPO przez 15 tygodni w celu utrzymania hematokrytu blisko 50% objętość krwinek czerwonych wzrosła (z 2933 do 3210 mL w 5. tygodniu), natomiast objętość osocza spadła (z 3645 do 3267 mL). Autorzy oszacowali, że spadek objętości osocza odpowiadał za 38–54% wzrostu zawartości tlenu we krwi tętniczej (Lundby et al., J Physiol 2007).

Zatwierdzone zastosowanie medyczne

Charakterystyka produktu Epogen wymienia następujące wskazania (etykieta Epogen):

Wskazanie	Początkowa dawka u dorosłych według etykiety	Główne warunki
Niedokrwistość w PChN (u osób dializowanych lub niedializowanych)	50–100 jednostek/kg 3 razy w tygodniu, dożylnie lub podskórnie	Rozpocząć, gdy stężenie hemoglobiny wynosi poniżej 10 g/dL; zmniejszyć dawkę lub przerwać podawanie, gdy zbliża się do 11 g/dL u osób dializowanych
Niedokrwistość wywołana zydowudyną w zakażeniu HIV	100 jednostek/kg 3 razy w tygodniu	Zydowudyna ≤ 4200 mg/tydzień oraz stężenie EPO w surowicy ≤ 500 mU/mL
Niedokrwistość wywołana mielosupresyjną chemioterapią	150 jednostek/kg podskórnie 3 razy w tygodniu lub 40 000 jednostek podskórnie raz w tygodniu	Stężenie hemoglobiny poniżej 10 g/dL oraz co najmniej 2 kolejne miesiące planowanej chemioterapii; zakończyć po zakończeniu cyklu chemioterapii
Zmniejszenie liczby transfuzji w planowych zabiegach niekardiologicznych i nienaczyniowych	300 jednostek/kg na dobę przez 15 dni lub 600 jednostek/kg raz w tygodniu × 4 dawki	Stężenie hemoglobiny powyżej 10 do ≤ 13 g/dL; zalecana profilaktyka zakrzepicy żył głębokich (DVT)

Charakterystyka produktu wymienia również ograniczenia stosowania. Nie wykazano, aby epoetyna alfa poprawiała jakość życia, zmniejszała zmęczenie lub poprawiała samopoczucie. Nie jest wskazana, gdy oczekuje się wyleczenia po chemioterapii przeciwnowotworowej, u pacjentów z nowotworem otrzymujących wyłącznie leczenie hormonalne, biologiczne lub radioterapię, w chirurgii serca lub naczyń ani jako zamiennik transfuzji, gdy niedokrwistość wymaga natychmiastowego wyrównania.

W przypadku PChN etykieta zaleca zwiększanie dawki nie częściej niż co 4 tygodnie, zmniejszenie jej o 25% lub więcej, jeśli stężenie hemoglobiny wzrośnie o ponad 1 g/dL w dowolnym okresie 2 tygodni, oraz wskazuje, że dalsze zwiększanie dawki po 12-tygodniowym okresie eskalacji prawdopodobnie nie przyniesie korzyści i może zwiększyć ryzyko.

Co pokazują badania

Niedokrwistość w chorobie nerek

W 13 badaniach obejmujących 1010 pacjentów dializowanych otrzymujących dożylnie epoetynę alfa u ponad 90% nastąpiła poprawa stężenia hemoglobiny, a w trzech największych badaniach ponad 95% uniknęło transfuzji. W 26-tygodniowym badaniu z podwójnie ślepą próbą z udziałem 118 pacjentów dializowanych z wyjściowym stężeniem hemoglobiny około 7 g/dL wzrosło ono do około 11 g/dL w grupie epoetyny alfa i nie zmieniło się w grupie placebo. Poprawiła się również tolerancja wysiłku oraz oceniana przez pacjentów sprawność fizyczna (etykieta Epogen).

Wyższe docelowe stężenia hemoglobiny wyrządzają szkodę

W trzech dużych badaniach randomizowanych sprawdzono, czy dążenie do niemal prawidłowego stężenia hemoglobiny w PChN przyniesie korzyści dla serca lub nerek. We wszystkich trzech stwierdzono gorsze wyniki sercowo-naczyniowe w grupie z wyższym stężeniem docelowym oraz brak spowolnienia niewydolności nerek (etykieta Epogen):

Badanie (n)	Populacja	Docelowe stężenie hemoglobiny, wysokie vs niskie	Główny niekorzystny wynik, wysoki cel
Normal Hematocrit Study (1265)	Hemodializa z niewydolnością serca lub chorobą wieńcową	14 vs 10 g/dL	Śmiertelność z dowolnej przyczyny HR 1,27 (95% CI 1,04–1,54); zmarło 35% vs 29%
CHOIR (1432)	PChN bez dializoterapii	13,5 vs 11,3 g/dL	Poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe 18% vs 14%, HR 1,34 (95% CI 1,03–1,74)
TREAT (4038), darbepoetyna	PChN z cukrzycą typu 2, bez dializoterapii	13 vs placebo (leczenie ratunkowe poniżej 9 g/dL)	Udar mózgu 2,1% vs 1,1% rocznie, HR 1,92 (95% CI 1,38–2,68)

Charakterystyka produktu stwierdza, że w żadnym badaniu nie ustalono docelowego stężenia hemoglobiny, dawki ani strategii dawkowania, które pozwalałyby uniknąć tego ryzyka.

Pacjenci z nowotworami

Leki z grupy ESA zmniejszają liczbę transfuzji w niedokrwistości związanej z chemioterapią, jednak badania wykazały krótsze przeżycie lub szybszy wzrost guza. W jednym badaniu kontrolowanym placebo z udziałem 939 kobiet z przerzutowym rakiem piersi 12-miesięczne przeżycie wyniosło 70% w grupie epoetyny alfa wobec 76% w grupie placebo (HR 1,37; 95% CI 1,07–1,75), a badanie zostało przedwcześnie zakończone (etykieta Epogen).

W metaanalizie połączono indywidualne dane z 53 badań obejmujących 13 933 pacjentów z nowotworem otrzymujących epoetynę alfa, epoetynę beta lub darbepoetynę. Leki z grupy ESA zwiększały śmiertelność w aktywnym okresie badania (łączny HR 1,17; 95% CI 1,06–1,30) i pogarszały przeżycie całkowite (HR 1,06; 95% CI 1,00–1,12) (Bohlius et al., Lancet 2009).

Wydolność wytrzymałościowa u zdrowych sportowców

W badaniach kontrolowanych z udziałem zdrowych mężczyzn EPO podnosiła hematokryt oraz laboratoryjne wskaźniki wydolności tlenowej. Mniej jasne jest, czy przekłada się to na szybsze wyniki w rzeczywistych zawodach.

Badanie	Projekt i n	Schemat	Główne wyniki
Birkeland et al., MSSE 2000	Badanie RCT z podwójnie ślepą próbą, 20 sportowców płci męskiej	5000 jednostek 3 razy w tygodniu przez 4 tygodnie	Hematokryt z 42,7% do 50,8%; VO2max +7% (z 63,6 do 68,1 mL/kg/min)
Heuberger et al., Lancet Haematol 2017	Badanie RCT z podwójnie ślepą próbą, 48 wytrenowanych kolarzy amatorów	Epoetyna beta, średnio 6000 j.m./tydzień podskórnie przez 8 tygodni	VO2max 60,1 vs 57,4 mL/kg/min; moc maksymalna 351,6 vs 341,2 W; brak różnicy w 45-minutowym teście submaksymalnym oraz w czasie wjazdu na Mont Ventoux

VO2max to maksymalne tempo, w jakim organizm może zużywać tlen. Należy zauważyć, że w badaniu Heubergera zastosowano epoetynę beta – blisko spokrewnioną rekombinowaną EPO, a nie epoetynę alfa.

„EPO zapewnia stały przyrost wyniku w zawodach”. Dowody są niejednoznaczne. Laboratoryjne testy maksymalnego wysiłku wypadają lepiej, jednak w jedynym badaniu kontrolowanym placebo obejmującym wyścig szosowy czasy przejazdu nie różniły się (1 h 40 min 32 s vs 1 h 40 min 15 s). Do badania włączono kolarzy niezawodowych i oceniano jeden podjazd, dlatego nie wyklucza ono wpływu na wyniki w kolarstwie zawodowym (Heuberger et al., Lancet Haematol 2017).

Działania niepożądane i ryzyko

Ostrzeżenie w ramce (boxed warning)

Charakterystyki produktów Epogen, Procrit i Retacrit zawierają następujące ostrzeżenie w ramce (boxed warning), wspólne dla pozostałych leków z grupy ESA (etykieta Epogen):

PChN: dążenie do stężenia hemoglobiny powyżej 11 g/dL zwiększało ryzyko zgonu, poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych i udaru mózgu. Należy stosować najmniejszą dawkę, która zmniejsza zapotrzebowanie na transfuzje.
Nowotwory: leki z grupy ESA skracały przeżycie całkowite i/lub zwiększały progresję lub nawrót guza w raku piersi, niedrobnokomórkowym raku płuca, nowotworach głowy i szyi, nowotworach limfoidalnych oraz raku szyjki macicy. Należy je stosować wyłącznie w niedokrwistości wywołanej mielosupresyjną chemioterapią i odstawić po zakończeniu jej cyklu.
Zabiegi chirurgiczne: zaleca się profilaktykę zakrzepicy żył głębokich (DVT) ze względu na podwyższone ryzyko DVT.

W badaniu z udziałem 680 pacjentów poddawanych operacjom kręgosłupa, którzy nie otrzymywali leków przeciwzakrzepowych, DVT wystąpiła u 4,7% osób przyjmujących epoetynę alfa wobec 2,1% osób objętych wyłącznie standardową opieką. W badaniu dotyczącym pomostowania aortalno-wieńcowego zmarło 7 ze 126 pacjentów przyjmujących Epogen wobec żadnego z 56 pacjentów otrzymujących placebo.

Częste działania niepożądane

W badaniach kontrolowanych placebo z udziałem pacjentów dializowanych poniższe działania występowały częściej podczas stosowania epoetyny alfa (etykieta Epogen):

Działanie niepożądane	Epogen (n = 148)	Placebo (n = 96)
Nadciśnienie tętnicze	27,7%	12,5%
Ból stawów (artralgia)	16,2%	3,1%
Gorączka	10,1%	8,3%
Zawroty głowy	9,5%	8,3%
Wykrzepianie w układzie dializacyjnym	8,1%	4,2%
Zakrzepica dostępu naczyniowego	8,1%	2,1%

Ciśnienie tętnicze i drgawki

Około 25% pacjentów dializowanych wymagało włączenia nowego leku hipotensyjnego lub zwiększenia dawki dotychczasowego po rozpoczęciu stosowania epoetyny alfa. Zgłaszano przypadki encefalopatii nadciśnieniowej i drgawek, a charakterystyka produktu podaje, że lek zwiększa ryzyko drgawek w PChN. Niekontrolowane nadciśnienie tętnicze stanowi przeciwwskazanie.

Wybiórcza aplazja czerwonokrwinkowa

W rzadkich przypadkach u pacjentów powstają przeciwciała neutralizujące zarówno lek, jak i ich własną EPO. Powoduje to wybiórczą aplazję czerwonokrwinkową (PRCA) – ciężką niedokrwistość, w której szpik kostny przestaje wytwarzać krwinki czerwone. W opisie serii przypadków przedstawiono 13 takich pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek (Casadevall et al., NEJM 2002). Wiele przypadków wiązano z preparatem Eprex po zmianie składu w 1998 r., w której ludzką albuminę zastąpiono polisorbatem 80 (Schellekens & Jiskoot, J Immunotoxicol 2006). Amerykańska charakterystyka produktu zaleca trwałe odstawienie leku i niezamienianie go na inny preparat z grupy ESA w razie wystąpienia PRCA.

Inne ostrzeżenia i przeciwwskazania

Charakterystyka produktu wymienia również:

ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksję i obrzęk naczynioruchowy;
ciężkie reakcje skórne, w tym zespół Stevensa-Johnsona i toksyczną nekrolizę naskórka;
utratę odpowiedzi na leczenie, co wymaga poszukiwania przyczyn, takich jak niedobór żelaza, zakażenie, stan zapalny lub krwawienie;
obecność alkoholu benzylowego w fiolkach wielodawkowych, który jest przeciwwskazany u noworodków, niemowląt oraz kobiet w ciąży lub karmiących piersią („zespół łapania powietrza” u niemowląt);
konieczność stosowania większej dawki heparyny podczas hemodializy, aby zapobiec wykrzepianiu krwi w układzie dializacyjnym.

Ryzyko związane ze stosowaniem pozamedycznym

Brak kontrolowanych danych dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa nadużywania EPO przez zdrowych sportowców. W 8-tygodniowym badaniu z udziałem kolarzy zdarzenia niepożądane były łagodne (stopnia 1–2) i podobne jak w grupie placebo (Heuberger et al., Lancet Haematol 2017), jednak badanie to było niewielkie i ściśle monitorowane. Główne udokumentowane zagrożenia wynikają z opisanych wyżej sygnałów klinicznych (wysokie docelowe stężenia hemoglobiny, zakrzepica, podwyższone ciśnienie tętnicze), a w pracach przeglądowych zagrożenia zdrowotne wynikające z nadużywania leków z grupy ESA określa się jako potencjalnie nieodwracalne (Salamin et al., Mol Cell Endocrinol 2018).

Monitorowanie

Charakterystyka produktu określa następujące punkty kontrolne:

Co sprawdzać	Kiedy
Gospodarka żelazem (ferrytyna, wysycenie transferryny)	Przed leczeniem i w jego trakcie
Stężenie hemoglobiny	Co najmniej raz w tygodniu po rozpoczęciu leczenia lub zmianie dawki do uzyskania stabilizacji, następnie co najmniej raz w miesiącu (PChN)
Kontrola ciśnienia tętniczego	Przed leczeniem i w jego trakcie
Objawy neurologiczne	Ściśle przez pierwsze kilka miesięcy (PChN)
Przeciwciała anty-EPO	W razie wystąpienia ciężkiej niedokrwistości z niską liczbą retykulocytów

Doping i wykrywanie

Status WADA

Lista zabronionych substancji i metod WADA 2026 zabrania stosowania erytropoetyn w każdym czasie – podczas zawodów i poza nimi – w klasie S2.1.1 (agoniści receptora erytropoetyny). W tej samej klasie wymieniono darbepoetyny, EPO-Fc, CERA oraz peptydy mimetyczne EPO. Wszystkie substancje z klasy S2 są substancjami nieokreślonymi. Pokrewne klasy obejmują leki aktywujące HIF, takie jak roksadustat i daprodustat (S2.1.2), a metoda M1 zabrania transfuzji krwi i innych manipulacji krwią.

Wykrywanie bezpośrednie

W 2000 r. francuskie krajowe laboratorium antydopingowe opublikowało test moczu odróżniający rekombinowaną EPO od naturalnej za pomocą ogniskowania izoelektrycznego, które rozdziela warianty białka według ładunku elektrycznego (Lasne & de Ceaurriz, Nature 2000). Naturalna EPO w moczu występuje w stężeniu zaledwie około 1 j.m./L i wykazuje ponad 10 wariantów ładunkowych, a obraz ten wyraźnie się zmienia po podaniu rekombinowanego hormonu (Lasne et al., Anal Biochem 2002). Obecnie stosuje się również metody elektroforezy żelowej (SAR-PAGE i SDS-PAGE) (Martin et al., Drug Test Anal 2021).

Ponieważ okres półtrwania po podaniu dożylnym wynosi zaledwie kilka godzin, okno bezpośredniego wykrywania jest krótkie (Dehnes et al., Drug Test Anal 2013). W badaniu oceniającym małe, powtarzane „mikrodawki” udoskonalone metody wykrywały EPO we krwi i moczu po 24–72 h od podania dawki. Metoda SDS-PAGE w moczu zidentyfikowała 100% próbek po 48 h i 91% po 72 h (Martin et al., Drug Test Anal 2021).

Wykrywanie pośrednie

Od grudnia 2009 r. WADA stosuje wytyczne Paszportu Biologicznego Sportowca. Paszport śledzi w czasie wskaźniki krwinek czerwonych i retykulocytów u danego sportowca i sygnalizuje zmiany o charakterze niefizjologicznym. Pozwala to na prowadzenie postępowań nawet wtedy, gdy sam lek nie jest już wykrywalny (Jelkmann & Lundby, Blood 2011). W jednym z wczesnych badań wskaźnik wytwarzania krwinek czerwonych we krwi (rozpuszczalny receptor transferryny) pozostawał podwyższony jedynie przez około 1 tydzień po odstawieniu EPO, podczas gdy wzrost VO2max utrzymywał się dłużej (Birkeland et al., MSSE 2000).

Najważniejsze informacje

Kopia naturalnego hormonu. Epoetyna alfa ma taką samą sekwencję aminokwasów jak ludzka EPO i zwiększa wytwarzanie krwinek czerwonych, a stężenie hemoglobiny rośnie w ciągu 2–6 tygodni.
Zatwierdzona w określonych postaciach niedokrwistości. Wskazania z etykiety obejmują niedokrwistość w PChN, podczas leczenia zydowudyną i mielosupresyjną chemioterapią oraz zmniejszanie liczby transfuzji w wybranych planowych zabiegach chirurgicznych.
Więcej nie znaczy lepiej. W badaniach, w których dążono do stężenia hemoglobiny 13–14 g/dL, wzrastało ryzyko zgonu, zawału serca, udaru mózgu i zakrzepicy, a w kilku nowotworach leki z grupy ESA skracały przeżycie.
Wzrost wskaźników w laboratorium, niepewny zysk w wyścigu. U zdrowych mężczyzn EPO podnosiła hematokryt i VO2max, ale w jedynym badaniu kontrolowanym placebo obejmującym wyścig szosowy nie stwierdzono różnicy w czasie przejazdu.
Zabroniona i wykrywalna. WADA zabrania stosowania EPO i jej długodziałających odpowiedników w każdym czasie; testy moczu i krwi wykrywają niedawne przyjęcie, a Paszport Biologicznego Sportowca śledzi jej działanie w czasie.

Źródła

Amgen. Epogen (epoetin alfa) injection, prescribing information. DailyMed.
Janssen Products. Procrit (epoetin alfa) injection, prescribing information. DailyMed.
Pfizer. Retacrit (epoetin alfa-epbx) injection, prescribing information. DailyMed.
Amgen. Aranesp (darbepoetin alfa) injection, prescribing information. DailyMed.
Vifor (International). Mircera (methoxy polyethylene glycol-epoetin beta) injection, prescribing information. DailyMed.
World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List 2026. WADA 2026 Prohibited List.
Jelkmann W. Physiology and pharmacology of erythropoietin. Transfus Med Hemother. 2013;40(5):302–309. PubMed.
Lin FK, Suggs S, Lin CH, et al. Cloning and expression of the human erythropoietin gene. Proc Natl Acad Sci U S A. 1985;82(22):7580–7584. PubMed.
Eschbach JW, Egrie JC, Downing MR, et al. Correction of the anemia of end-stage renal disease with recombinant human erythropoietin. Results of a combined phase I and II clinical trial. N Engl J Med. 1987;316(2):73–78. PubMed.
Lundby C, Thomsen JJ, Boushel R, et al. Erythropoietin treatment elevates haemoglobin concentration by increasing red cell volume and depressing plasma volume. J Physiol. 2007;578(Pt 1):309–314. PubMed.
Bohlius J, Schmidlin K, Brillant C, et al. Recombinant human erythropoiesis-stimulating agents and mortality in patients with cancer: a meta-analysis of randomised trials. Lancet. 2009;373(9674):1532–1542. PubMed.
Birkeland KI, Stray-Gundersen J, Hemmersbach P, et al. Effect of rhEPO administration on serum levels of sTfR and cycling performance. Med Sci Sports Exerc. 2000;32(7):1238–1243. PubMed.
Heuberger JAAC, Rotmans JI, Gal P, et al. Effects of erythropoietin on cycling performance of well trained cyclists: a double-blind, randomised, placebo-controlled trial. Lancet Haematol. 2017;4(8):e374–e386. PubMed.
Casadevall N, Nataf J, Viron B, et al. Pure red-cell aplasia and antierythropoietin antibodies in patients treated with recombinant erythropoietin. N Engl J Med. 2002;346(7):469–475. PubMed.
Schellekens H, Jiskoot W. Erythropoietin-associated PRCA: still an unsolved mystery. J Immunotoxicol. 2006;3(3):123–130. PubMed.
Salamin O, Kuuranne T, Saugy M, et al. Erythropoietin as a performance-enhancing drug: its mechanistic basis, detection, and potential adverse effects. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:75–87. PubMed.
Lasne F, de Ceaurriz J. Recombinant erythropoietin in urine. Nature. 2000;405(6787):635. PubMed.
Lasne F, Martin L, Crepin N, et al. Detection of isoelectric profiles of erythropoietin in urine: differentiation of natural and administered recombinant hormones. Anal Biochem. 2002;311(2):119–126. PubMed.
Dehnes Y, Shalina A, Myrvold L. Detection of recombinant EPO in blood and urine samples with EPO WGA MAIIA, IEF and SAR-PAGE after microdose injections. Drug Test Anal. 2013;5(11-12):861–869. PubMed.
Martin L, Martin JA, Collot D, et al. Improved detection methods significantly increase the detection window for EPO microdoses. Drug Test Anal. 2021;13(1):101–112. PubMed.
Jelkmann W, Lundby C. Blood doping and its detection. Blood. 2011;118(9):2395–2404. PubMed.
US Code of Federal Regulations. 21 CFR 1308.13, Schedule III. eCFR.

EPO (epoetyna alfa)