Cytrynian klomifenu, sprzedawany jako Clomid i w postaci generyków, to doustny lek stosowany w leczeniu niepłodności. Jest selektywnym modulatorem receptora estrogenowego (SERM): niesteroidowym związkiem, który w niektórych tkankach blokuje receptory estrogenowe, a w innych je aktywuje. FDA zatwierdziła go po raz pierwszy w 1967 roku (Drugs@FDA), a jedynym wskazaniem podanym na etykiecie jest wywoływanie owulacji u kobiet, które chcą zajść w ciążę.

U mężczyzn lekarze stosują go poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label), aby zwiększyć poziom testosteronu bez wyłączania produkcji plemników, a osoby stosujące sterydy anaboliczne przyjmują go jako „terapię pocyklową” (PCT). Najważniejszy fakt dla tej grupy: etykieta stwierdza, że nie ma odpowiednich ani dobrze kontrolowanych badań wykazujących, że klomifen leczy niepłodność męską, a my nie znaleźliśmy żadnego badania z randomizacją dotyczącego powrotu do równowagi po stosowaniu sterydów.

Ta strona podsumowuje to, co podają etykieta FDA, badania kliniczne i badania obserwacyjne. Służy wyłącznie celom edukacyjnym i nie jest poradą medyczną.

Właściwość	Szczegóły
Klasa leku	Niesteroidowy selektywny modulator receptora estrogenowego (SERM)
Marki / zatwierdzenie	Clomid, NDA 016131, zatwierdzony 1 lutego 1967 r. (to NDA zostało obecnie wycofane); Clomid (Cosette, ANDA 075528), Milophene i generyki
Droga podania i moc	Tabletka doustna, 50 mg cytrynianu klomifenu
Dawka z etykiety	50 mg/dobę przez 5 dni; 100 mg/dobę przez 5 dni, jeśli nie nastąpi owulacja; nie więcej niż około 6 cykli
Skład	Mieszanina dwóch izomerów: zuklomifenu (cis, 30–50%) i enklomifenu (trans)
Okres półtrwania	Brak jednej wartości na etykiecie; zuklomifen pozostaje wykrywalny we krwi przez ponad miesiąc po jednej dawce; przeglądy podają ≈5 dni
Stosowanie u mężczyzn	Poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label) (hipogonadyzm, niepłodność męska, powrót do równowagi po sterydach)
Status w USA	Wyłącznie na receptę (Rx)
Status WADA	Zabroniony przez cały czas (klasa S4.2, substancje antyestrogenowe)

Czym jest

Klomifen jest trifenyloetylenem, należy do tej samej rodziny chemicznej co tamoksyfen (Nolvadex). Wolna zasada ma wzór C₂₆H₂₈ClNO i masę cząsteczkową 406,0 g/mol (PubChem). Tabletka zawiera sól cytrynianową o masie cząsteczkowej 598,1 g/mol, więc tabletka 50 mg zawiera około 34 mg zasady klomifenu (etykieta FDA).

Nie jest to pojedyncza cząsteczka. Etykieta opisuje go jako mieszaninę dwóch izomerów geometrycznych:

Izomer	Udział w tabletce	Co podają etykieta i badania
Zuklomifen (cis)	30–50%	Dłuższy okres półtrwania; wykrywalny przez ponad miesiąc po jednej dawce; niektóre dane sugerują, że ma silniejsze działanie podobne do estrogenów
Enklomifen (trans)	Reszta (50–70%)	Usuwany znacznie szybciej; badany także samodzielnie jako lek dla mężczyzn (zob. enklomifen)

Jak działa

Estrogen zwykle działa na podwzgórze i przysadkę, hamując uwalnianie gonadotropin LH (hormonu luteinizującego) i FSH (hormonu folikulotropowego). Klomifen konkuruje z estrogenem o jego receptory w tych obszarach. Mózg odczytuje to jako niski poziom estrogenu i zwiększa wydzielanie LH i FSH (etykieta FDA).

U kobiet wyższy poziom FSH skłania pęcherzyk do dojrzewania, co prowadzi do owulacji.
U mężczyzn wyższy poziom LH nakazuje jądrom produkcję większej ilości testosteronu, a wyższy poziom FSH wspiera produkcję plemników. W przeciwieństwie do terapii testosteronem nie hamuje to własnej osi hormonalnej organizmu (Wu & Sung, Pharmaceuticals 2024).

Etykieta stwierdza, że klomifen nie ma widocznego działania progestagennego, androgennego ani antyandrogennego. U mężczyzn każdy wzrost testosteronu wynika więc z pobudzenia jąder do produkcji większej jego ilości.

Farmakokinetyka

Etykieta podaje, że klomifen jest dobrze wchłaniany po podaniu doustnym i wydalany głównie z kałem. We wczesnych badaniach z lekiem znakowanym radioaktywnie około 50% dawki doustnej odzyskano w moczu i kale w ciągu 5 dni, a część znacznika znajdowała się w kale jeszcze 6 tygodni później. Etykieta sugeruje, że zuklomifen może być ponownie wykorzystywany w obiegu wątrobowo-jelitowym lub magazynowany w tkankach.

Badanie pojedynczej dawki (50 mg) u 24 zdrowych kobiet wykazało, że izomer zuklomifen osiągał szczyt później i był eliminowany znacznie wolniej niż enklomifen, a mierzalne poziomy utrzymywały się do 1 miesiąca później (Mikkelson et al., Fertil Steril 1986). Drugie badanie u 9 kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) podało następujące wartości po jednej dawce 50 mg (Ghobadi et al., J Clin Pharmacol 2009):

Parametr	Zuklomifen	Enklomifen
Stężenie szczytowe (Cmax)	15 ng/mL	15 ng/mL
Czas do osiągnięcia szczytu	7 h	3 h
Całkowita ekspozycja (AUC)	1289 ng·h/mL (w ciągu 456 h)	65 ng·h/mL (w ciągu 72 h)

Autorzy nie mogli obliczyć konwencjonalnego okresu półtrwania, ponieważ faza końcowa była tak płaska i miała tak długi ogon. Przeglądy często podają okres półtrwania około 5 dni (Wu & Sung, Pharmaceuticals 2024), ale ta liczba ukrywa dużą różnicę między dwoma izomerami.

Zuklomifen kumuluje się u mężczyzn

Ponieważ zuklomifen jest usuwany tak powoli, kumuluje się przy codziennym dawkowaniu. U 15 mężczyzn z hipogonadyzmem przyjmujących 25 mg/dobę przez co najmniej 6 tygodni mediana stężeń we krwi wynosiła 44,0 ng/mL zuklomifenu wobec 2,2 ng/mL enklomifenu, czyli stosunek około 20:1 (Helo et al., BJU Int 2017).

W badaniu antydopingowym 12 zdrowych mężczyzn przyjmowało 50 mg/dobę przez 30 dni. Mocz zbierano do 261. dnia, a okno, w którym zuklomifen nadal można było wykryć, wynosiło od 121 do ponad 261 dni (Miller et al., JCEM 2019).

Zatwierdzone zastosowanie medyczne

Etykieta zatwierdza klomifen w zaburzeniach owulacji u kobiet pragnących zajść w ciążę, po wykluczeniu lub wyleczeniu innych przyczyn niepłodności. Do kobiet, które najprawdopodobniej odpowiedzą na leczenie, należą te z PCOS i niektórymi postaciami braku miesiączki (amenorrhea).

Etap	Schemat z etykiety
Pierwsza kuracja	50 mg raz na dobę przez 5 dni
Jeśli nie nastąpi owulacja	100 mg raz na dobę przez 5 dni, począwszy od 30 dni po poprzedniej kuracji
Maksimum	Zwiększanie dawki lub czasu stosowania powyżej 100 mg/dobę przez 5 dni nie jest zalecane
Całkowity czas	Przerwać i ponownie ocenić po 3 kuracjach bez owulacji; terapia długoterminowa niezalecana powyżej około 6 cykli

Owulacja następuje zwykle 5–10 dni po kuracji. W badaniach klinicznych, na których oparto etykietę, około 30% z 7578 leczonych kobiet zaszło w ciążę, a 7,98% zgłoszonych ciąż było mnogich (6,9% bliźniaczych).

Etykieta zawiera też bezpośrednie stwierdzenie dotyczące mężczyzn: „Brak odpowiednich, dobrze kontrolowanych badań wykazujących skuteczność cytrynianu klomifenu w leczeniu niepłodności męskiej.”

Co pokazują badania

Wywoływanie owulacji w PCOS

Gdy przeprowadzano to badanie, klomifen był lekiem pierwszego rzutu w niepłodności w PCOS. W podwójnie zaślepionym badaniu zrandomizowano 750 kobiet z PCOS do letrozolu lub klomifenu na maksymalnie pięć cykli (Legro et al., NEJM 2014):

Wynik	Klomifen	Letrozol
Skumulowany odsetek żywych urodzeń	19,1%	27,5% (iloraz częstości 1,44, 95% CI 1,10–1,87)
Owulacja na cykl leczenia	48,3%	61,7%
Ciąża bliźniacza	7,4%	3,4% (nieistotne statystycznie)
Utrata ciąży	29,1%	31,8% (nieistotne statystycznie)

Uderzenia gorąca występowały częściej przy klomifenie; zmęczenie i zawroty głowy częściej przy letrozolu.

Niski poziom testosteronu u mężczyzn (off-label)

Większość danych u mężczyzn pochodzi z małych badań i retrospektywnych przeglądów danych z klinik. Konsekwentnie pokazują one, że klomifen zwiększa poziom LH, FSH i testosteronu u mężczyzn, których jądra nadal działają. Dawki w badaniach z randomizacją wahały się od 50 mg trzy razy w tygodniu do 25–50 mg dziennie (Hohl et al., Arch Endocrinol Metab 2025).

Badanie	Projekt i n	Główny wynik
Huijben et al., Andrology 2022	Metaanaliza 19 badań (4 RCT, 15 obserwacyjnych), 1642 mężczyzn	Testosteron, wolny testosteron, LH, FSH, SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe) i estradiol wzrosły; działania niepożądane u mniej niż 10%; nie zgłoszono poważnych zdarzeń niepożądanych
Hohl et al., Arch Endocrinol Metab 2025	Metaanaliza 10 badań RCT, 819 mężczyzn (klomifen lub enklomifen)	vs placebo: testosteron +274 ng/dL (95% CI 192–356), LH +4,7 j.m./L, FSH +4,6 j.m./L; testosteron nie różnił się od żelu z testosteronem
Constantinou et al., Eur J Clin Pharmacol 2026	Metaanaliza 11 badań, 1512 mężczyzn, klomifen vs terapia testosteronem	Brak ogólnej różnicy w testosteronie vs żel z testosteronem; jedno badanie z testosteronem we wstrzyknięciach osiągnęło wyższe poziomy; wyniki libido były niższe przy klomifenie
Moskovic et al., BJU Int 2012	Retrospektywne, 46 mężczyzn leczonych przez ponad 12 miesięcy	Testosteron 228 ng/dL na początku; 612 ng/dL po 1 roku, 582 ng/dL po 3 latach
Krzastek et al., J Urol 2019	Retrospektywne, 400 mężczyzn (120 leczonych przez ponad 3 lata)	W grupie leczonej ponad 3 lata 88% osiągnęło prawidłowy poziom testosteronu, 77% zgłosiło poprawę objawów, 8% zgłosiło działania niepożądane

Metaanalizy odnotowują dużą heterogeniczność, krótki okres obserwacji (2–30 tygodni w analizie badań RCT) i duży udział danych obserwacyjnych. Pokazują, że klomifen zwiększa poziomy hormonów; nie pokazują wyników długoterminowych, takich jak złamania, zdarzenia sercowe czy funkcja mięśni.

Niepłodność męska

Dowody są niejednoznaczne. W badaniu kontrolowanym placebo z 1988 roku zrandomizowano 23 mężczyzn z niską liczbą plemników do klomifenu 25 mg/dobę lub placebo na 12 miesięcy. Poziomy hormonów wzrosły przy klomifenie, ale jakość nasienia się nie zmieniła, a odsetek ciąż wyniósł 9,1% vs 44,4% (nieistotne statystycznie). Autorzy stwierdzili, że klomifen nie jest przydatny w niepłodności męskiej (Sokol et al., Fertil Steril 1988).

Późniejsza metaanaliza połączyła 11 badań RCT klomifenu lub tamoksyfenu u mężczyzn z niepłodnością o niewyjaśnionej przyczynie (Chua et al., Andrology 2013):

odsetek ciąż: OR 2,42 (95% CI 1,47–3,94) vs kontrola;
stężenie i ruchliwość plemników: umiarkowany wzrost;
zdarzenia niepożądane: brak istotnej różnicy vs kontrola.

Ponieważ połączono dwa leki, nie wyodrębnia to własnego działania klomifenu.

Powrót do równowagi po stosowaniu sterydów anabolicznych (PCT)

To zastosowanie najbardziej istotne dla osób stosujących sterydy i ma najsłabsze dowody.

Przegląd z 2014 roku miał być metaanalizą leczenia hipogonadyzmu wywołanego sterydami anabolicznymi, ale żadne badania dobrej jakości nie spełniły kryteriów włączenia (Rahnema et al., Fertil Steril 2014).
Najlepsze dostępne dane są retrospektywne. Dwuośrodkowa kohorta obserwowała 79 mężczyzn, którzy stosowali sterydy przez 6 miesięcy lub krócej i mieli prawidłowe hormony oraz nasienie przed ich zastosowaniem (İbis et al., BJU Int 2026). Mężczyźni wybierali brak leczenia, klomifen 25 mg/dobę albo klomifen plus hCG.

Grupa	Prawidłowe badanie nasienia po 12 miesiącach
Bez leczenia	58,6%
Sam klomifen	69,2%
Klomifen + hCG	87,5%

Obie leczone grupy szybciej normalizowały hormony, ale do 6. miesiąca hormony wróciły do normy we wszystkich trzech grupach, także u mężczyzn nieleczonych. Leczenie nie było randomizowane, więc grupy mogły się różnić pod innymi względami.

O twierdzeniu „Clomid przywraca twój naturalny testosteron po cyklu”. Klomifen rzeczywiście zwiększa poziom LH i testosteronu u mężczyzn, których oś hormonalna potrafi zareagować. Nie znaleźliśmy jednak badania z randomizacją dotyczącego jego stosowania po sterydach, a w jedynej kohorcie porównawczej mężczyźni nieleczeni także odzyskali równowagę hormonalną w ciągu 6 miesięcy. Nie wiadomo, czy zmienia wyniki długoterminowe ani czy pomaga po dłuższym lub intensywniejszym stosowaniu sterydów.

Testosteron u zdrowych mężczyzn

U 12 zdrowych sportowców rekreacyjnych 50 mg/dobę przez 30 dni zwiększyło średni poziom testosteronu o 146%, LH o 177%, a FSH o 170% w stosunku do wartości wyjściowych (Miller et al., JCEM 2019). To otwarte badanie jednoramienne zaprojektowano pod kątem wykrywania antydopingowego; nie mierzyło mięśni ani wyników sportowych.

Działania niepożądane i ryzyko

Częstość z etykiety (kobiety)

Etykieta podaje następujące zdarzenia niepożądane u ponad 1% z 8029 kobiet w badaniach klinicznych:

Zdarzenie niepożądane	Częstość
Powiększenie jajników	13,6%
Uderzenia gorąca	10,4%
Dyskomfort w jamie brzusznej lub miednicy, wzdęcia	5,5%
Nudności i wymioty	2,2%
Dyskomfort w piersiach	2,1%
Objawy wzrokowe	1,5%
Ból głowy	1,3%
Nieprawidłowe krwawienie z macicy	1,3%

Zaburzenia widzenia

Etykieta ostrzega przed niewyraźnym widzeniem, plamkami lub błyskami (mroczki migoczące, scintillating scotomata) i przedłużającymi się obrazami następczymi. Nasilają się wraz z dawką całkowitą i czasem stosowania. Zwykle są odwracalne, ale zgłaszano przypadki przedłużone, a etykieta stwierdza, że mogą być nieodwracalne, zwłaszcza przy wyższych dawkach lub dłuższym stosowaniu. Każda osoba z objawami wzrokowymi powinna odstawić lek i przejść pełne badanie okulistyczne. Wśród mężczyzn leczonych przez ponad 3 lata w serii Krzastka 3 z 120 zgłosiło niewyraźne widzenie.

Estradiol i ginekomastia u mężczyzn

Ponieważ klomifen zwiększa poziom LH, jądra wytwarzają więcej testosteronu, a większa jego część jest przekształcana w estradiol. W badaniu Helo mediana estradiolu podwoiła się z 17,0 do 34,0 pg/mL (Helo et al., BJU Int 2017), a w serii Krzastka estradiol wzrósł istotnie. Etykieta zauważa, że u mężczyzn stosujących klomifen zgłaszano ginekomastię i guzy jąder; nie wiadomo, czy lek spowodował guzy.

Klomifen jest często wymieniany jako lek na ginekomastię w środowiskach osób stosujących sterydy. Nie znaleźliśmy kontrolowanych badań klomifenu w tym celu, a etykieta wymienia ginekomastię jako zgłaszane działanie u mężczyzn.

Nastrój

Zmiany nastroju były najczęstszym działaniem niepożądanym (5 ze 120 mężczyzn) wśród mężczyzn leczonych przez ponad 3 lata (Krzastek et al., J Urol 2019). Etykieta wymienia lęk, drażliwość, zmiany nastroju i psychozę wśród zgłoszeń po wprowadzeniu do obrotu.

Czerwone krwinki

Terapia testosteronem często zwiększa hematokryt (udział czerwonych krwinek we krwi). W retrospektywnym porównaniu 188 mężczyzn przyjmujących klomifen i 175 przyjmujących testosteron czerwienica wystąpiła u 1,7% vs 11,2% (p = 0,0003) (Wheeler et al., J Urol 2017). Mężczyźni przyjmujący testosteron byli starsi i leczeni dłużej, choć różnica utrzymała się po korekcie na wiek.

Inne ostrzeżenia z etykiety

Zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) u kobiet, który może stać się poważny w ciągu 24 godzin do kilku dni.
Hipertriglicerydemia, czasem z zapaleniem trzustki, bardziej prawdopodobna przy istniejących zaburzeniach lipidowych albo wyższych dawkach lub dłuższym stosowaniu.
Guzy jajnika: przedłużone stosowanie może zwiększać ryzyko guzów jajnika granicznych lub inwazyjnych.
Ciąża mnoga: 7,98% ciąż w badaniach z etykiety.

Kto nie powinien go stosować

Etykieta wymienia następujące przeciwwskazania:

ciąża;
choroba wątroby lub dysfunkcja wątroby w wywiadzie;
nieprawidłowe krwawienie z macicy o nieznanej przyczynie;
torbiele lub powiększenie jajników niezwiązane z PCOS;
niekontrolowana choroba tarczycy lub nadnerczy;
organiczna zmiana wewnątrzczaszkowa, taka jak guz przysadki.

Etykieta nie podaje udokumentowanych interakcji z lekami.

Status prawny i stosowanie w sporcie

W USA klomifen jest lekiem wyłącznie na receptę. Jego stosowanie u mężczyzn odbywa się poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label).

Na Liście zabronionych substancji i metod WADA na 2026 rok klomifen figuruje w klasie S4.2, substancje antyestrogenowe, zabronionej przez cały czas, w zawodach i poza nimi, dla wszystkich sportowców (oficjalne tłumaczenie listy WADA 2026 przez NADA). Jego długie okno wykrywalności w moczu, 4 miesiące lub więcej po 30-dniowej kuracji, ułatwia jego wykrycie.

Najważniejsze informacje

Lek na płodność dla kobiet. Jedynym zatwierdzonym przez FDA zastosowaniem klomifenu jest wywoływanie owulacji, w dawce 50–100 mg/dobę w 5-dniowych kuracjach, najwyżej przez około 6 cykli.
Zwiększa testosteron pośrednio. Blokując sprzężenie zwrotne estrogenowe w mózgu, zwiększa LH, FSH i testosteron u mężczyzn, których jądra działają, bez hamowania produkcji plemników tak jak robi to testosteron.
Dwa izomery, bardzo różna kinetyka. Zuklomifen utrzymuje się tygodniami, przy codziennym stosowaniu kumuluje się około 20-krotnie bardziej niż enklomifen i jest wykrywalny w moczu przez miesiące.
Dowody dla PCT są skąpe. Nie znaleźliśmy badania z randomizacją klomifenu po stosowaniu sterydów; w jedynej kohorcie porównawczej mężczyźni nieleczeni także odzyskali równowagę hormonalną do 6. miesiąca.
Zwracaj uwagę na wzrok, nastrój i estradiol. Zaburzenia widzenia mogą być przedłużone lub trwałe, zmiany nastroju są najczęstszą dolegliwością przy długotrwałym stosowaniu u mężczyzn, a poziom estradiolu rośnie.
Zabroniony w sporcie przez cały czas. WADA wymienia go w klasie S4.2, substancje antyestrogenowe.

Źródła

Cosette Pharmaceuticals. Clomid (clomiphene citrate) tablets, USP, prescribing information, wersja z 08/2023. DailyMed.
Food and Drug Administration. Drugs@FDA: Clomid, NDA 016131 (Sanofi Aventis), pierwotne zatwierdzenie 1 lutego 1967 r. FDA.
National Center for Biotechnology Information. Clomiphene, PubChem CID 2800. PubChem.
Mikkelson TJ, Kroboth PD, Cameron WJ, et al. Single-dose pharmacokinetics of clomiphene citrate in normal volunteers. Fertil Steril. 1986;46(3):392–396. PubMed.
Ghobadi C, Mirhosseini N, Shiran MR, et al. Single-dose pharmacokinetic study of clomiphene citrate isomers in anovular patients with polycystic ovary disease. J Clin Pharmacol. 2009;49(2):147–154. PubMed.
Helo S, Mahon J, Ellen J, et al. Serum levels of enclomiphene and zuclomiphene in men with hypogonadism on long-term clomiphene citrate treatment. BJU Int. 2017;119(1):171–176. PubMed.
Wu YC, Sung WW. Clomiphene citrate treatment as an alternative therapeutic approach for male hypogonadism: mechanisms and clinical implications. Pharmaceuticals (Basel). 2024;17(9):1233. PubMed.
Miller GD, Moore C, Nair V, et al. Hypothalamic-pituitary-testicular axis effects and urinary detection following clomiphene administration in males. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(3):906–914. PubMed.
Legro RS, Brzyski RG, Diamond MP, et al. Letrozole versus clomiphene for infertility in the polycystic ovary syndrome. N Engl J Med. 2014;371(2):119–129. PubMed.
Huijben M, Lock MTWT, de Kemp VF, et al. Clomiphene citrate for men with hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. Andrology. 2022;10(3):451–469. PubMed.
Hohl A, Chavez MP, Pasqualotto E, et al. Clomiphene or enclomiphene citrate for the treatment of male hypogonadism: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Endocrinol Metab. 2025;69(5):e250093. PubMed.
Constantinou BT, Benedicto BC, Galligani L, et al. Clomiphene citrate versus testosterone replacement therapy in male hypogonadism: a systematic review of literature and meta-analysis. Eur J Clin Pharmacol. 2026;82(8):204. PubMed.
Moskovic DJ, Katz DJ, Akhavan A, et al. Clomiphene citrate is safe and effective for long-term management of hypogonadism. BJU Int. 2012;110(10):1524–1528. PubMed.
Krzastek SC, Sharma D, Abdullah N, et al. Long-term safety and efficacy of clomiphene citrate for the treatment of hypogonadism. J Urol. 2019;202(5):1029–1035. PubMed.
Sokol RZ, Steiner BS, Bustillo M, et al. A controlled comparison of the efficacy of clomiphene citrate in male infertility. Fertil Steril. 1988;49(5):865–870. PubMed.
Chua ME, Escusa KG, Luna S, et al. Revisiting oestrogen antagonists (clomiphene or tamoxifen) as medical empiric therapy for idiopathic male infertility: a meta-analysis. Andrology. 2013;1(5):749–757. PubMed.
Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279. PubMed.
İbis MA, Yap T, Satchi M, et al. Post-cycle therapy after short-term anabolic-androgenic steroid use: comparative outcomes in recreational bodybuilders. BJU Int. 2026;137(1):154–165. PubMed.
Wheeler KM, Smith RP, Kumar RA, et al. A comparison of secondary polycythemia in hypogonadal men treated with clomiphene citrate versus testosterone replacement: a multi-institutional study. J Urol. 2017;197(4):1127–1131. PubMed.
Nationale Anti Doping Agentur Deutschland. Verbotsliste der WADA 2026, informatorische Übersetzung (oficjalne niemieckie tłumaczenie Listy zabronionych substancji i metod WADA na 2026 rok). NADA.

Clomid (klomifen)