Enantan testosteronu to testosteron z przyłączonym siedmiowęglowym estrem heptanianowym („enantanem”). Ester sprawia, że hormon jest lepiej rozpuszczalny w tłuszczach, dzięki czemu rozpuszcza się w podłożu olejowym i powoli uwalnia z miejsca wstrzyknięcia. Jest to jeden z najstarszych leków z testosteronem w Stanach Zjednoczonych, po raz pierwszy zatwierdzony w 1953 r. pod nazwą Delatestryl. Nadal jest sprzedawany w postaci generycznych roztworów do wstrzykiwań domięśniowych (i.m.), a od 2018 r. także jako Xyosted – cotygodniowy autowstrzykiwacz podskórny.
W wielu przełomowych badaniach dotyczących wpływu testosteronu na mięśnie, krwinki czerwone i produkcję plemników stosowano właśnie enantan testosteronu. Jak zaznaczono w charakterystykach produktu FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków), testosteron bywa również nadużywany przez sportowców i kulturystów, często łącznie z innymi steroidami anaboliczno-androgennymi (AAS).
Na tej stronie podsumowano informacje zawarte w charakterystykach produktu FDA, badaniach klinicznych oraz raportach organów regulacyjnych. Materiał ma wyłącznie charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Klasa leku | Androgen; steroid anaboliczno-androgenny (ester testosteronu) |
| Marki / rejestracja | Delatestryl (NDA 009165, zatwierdzony w 1953 r., obecnie wycofany z obrotu); fiolki generyczne; autowstrzykiwacz Xyosted (NDA 209863, zatwierdzony w 2018 r.) |
| Droga podania | Domięśniowa (fiolki generyczne); podskórna w okolicy brzucha (Xyosted) |
| Stężenia i dawki | 200 mg/mL w oleju sezamowym (generyk); 50, 75 i 100 mg w 0,5 mL (Xyosted) |
| Dawkowanie wg etykiety | i.m.: 50–400 mg co 2–4 tygodnie; Xyosted: 75 mg raz w tygodniu, z korektą do 50 lub 100 mg |
| Okres półtrwania | ≈4,5 dnia (przegląd farmakokinetyczny); amerykańskie charakterystyki produktu nie podają okresu półtrwania estru |
| Zawartość testosteronu | ≈72% masy estru (200 mg estru ≈ 144 mg testosteronu) |
| Klasyfikacja w USA | Substancja kontrolowana, wykaz III (Schedule III) |
| Status WADA | Zabroniony w każdym czasie (S1.1 steroidy anaboliczno-androgenne) |
Czym jest
Enantan testosteronu to 17β-heptanian testosteronu: wzór sumaryczny C₂₆H₄₀O₃, masa cząsteczkowa 400,6 g/mol (PubChem; etykieta Xyosted). Sam testosteron ma masę 288,4 g/mol (PubChem). Ester stanowi zatem około 28% masy cząsteczki, więc dawka 200 mg dostarcza około 144 mg testosteronu.
Sam ester nie wykazuje własnego działania hormonalnego. Jak opisano w charakterystyce leku generycznego, estryfikacja grupy 17β-hydroksylowej wydłuża czas działania, a w organizmie zachodzi hydroliza z powrotem do wolnego testosteronu (etykieta generyku). Uwolniony testosteron działa następnie tak samo jak endogenny hormon organizmu. Wiąże się bezpośrednio z receptorem androgenowym, a także ulega przekształceniu w:
- dihydrotestosteron (DHT) – silniejszy androgen;
- estradiol – główny estrogen.
Dwa obecne na rynku amerykańskim produkty różnią się głównie sposobem podania:
| Cecha | Fiolka generyczna i.m. | Autowstrzykiwacz Xyosted |
|---|---|---|
| Stężenie | 200 mg/mL | 50, 75 lub 100 mg w 0,5 mL |
| Podłoże | Olej sezamowy | Olej sezamowy |
| Środek konserwujący | Chlorobutanol 5 mg/mL | Brak (jednodawkowy) |
| Miejsce wstrzyknięcia | Głęboko w mięsień pośladkowy | Podskórnie w okolicy brzucha; należy unikać podawania i.m. |
| Schemat dawkowania wg etykiety | 50–400 mg co 2–4 tygodnie | 50–100 mg raz w tygodniu |
| Zatwierdzone wskazania | Hipogonadyzm męski, opóźnione dojrzewanie płciowe u chłopców, przerzutowy rak piersi u kobiet | Hipogonadyzm męski wyłącznie u dorosłych |
Cypionian testosteronu jest blisko spokrewnionym estrem. Przytoczona poniżej metaanaliza dotycząca hematokrytu łączy dane dla obu tych estrów.
Farmakokinetyka
Po uwolnieniu z estru testosteron jest szybko usuwany z organizmu. Charakterystyka leku generycznego podaje okres półtrwania samego testosteronu wynoszący 10–100 minut; około 90% dawki jest wydalane z moczem w postaci sprzężonej, a około 6% z kałem. Długi efektywny okres półtrwania wstrzyknięcia wynika zatem z powolnego uwalniania z olejowego depotu, a nie z powolnej eliminacji.
Obecne amerykańskie charakterystyki produktu nie podają okresu półtrwania estru. Praca przeglądowa dotycząca terapii androgenowej wskazuje na okres półtrwania wynoszący około 4,5 dnia (Rey & Grinspon, Am J Mens Health 2020).
Wstrzyknięcie domięśniowe
Wstrzyknięcie domięśniowe (i.m.) powoduje wysoki wczesny szczyt stężenia, po którym następuje stopniowy spadek. W tej samej pracy przeglądowej podsumowano profil stężeń po pojedynczym wstrzyknięciu 250 mg u młodych mężczyzn z hipogonadyzmem:
| Czas po wstrzyknięciu | Stężenie testosteronu w surowicy |
|---|---|
| Dzień 7 | 700–1800 ng/dL (ponadfizjologiczne u wielu mężczyzn) |
| Dzień 14 | 260–700 ng/dL |
| Dzień 21 | Około 100–400 ng/dL (w większości poniżej normy) |
W starszym badaniu kinetycznym mężczyznom z hipogonadyzmem oraz z prawidłową czynnością gonad podano pojedynczą dawkę 100 mg lub 200 mg i.m. (Sokol et al., Fertil Steril 1982). U mężczyzn z hipogonadyzmem dawka 200 mg utrzymywała stężenie testosteronu i estradiolu w granicach normy do 11. dnia, natomiast dawka 100 mg utrzymywała prawidłowe stężenie testosteronu do 7. dnia. Autorzy zalecili w terapii zastępczej dawkę 200 mg co 10–14 dni. Etykieta leku dopuszcza odstępy 2–4 tygodni, co oznacza, że przy dłuższych przerwach stężenie hormonu często spada poniżej normy przed podaniem kolejnej dawki.
Cotygodniowe wstrzyknięcie podskórne (Xyosted)
Mniejsze dawki podawane co tydzień spłaszczają krzywą stężeń. W 12. tygodniu badania rejestracyjnego etykieta leku podaje następujące wartości dla testosteronu całkowitego (etykieta Xyosted):
| Parametr (n = 137) | Średnia (SD) |
|---|---|
| Średnie stężenie w ciągu tygodnia | 553 (127) ng/dL |
| Stężenie maksymalne | 790 (215) ng/dL |
| Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego | 11,9 h (mediana) |
| Stężenie minimalne (trough) | 436 (109) ng/dL |
Stan stacjonarny (steady state) osiągnięto do 6. tygodnia. Średni stosunek DHT do testosteronu przed podaniem dawki w 12. tygodniu wynosił 0,07, co według etykiety mieści się w granicach normy.
Zatwierdzone zastosowanie medyczne
Charakterystyka generycznego leku do podawania i.m. wymienia trzy wskazania (etykieta generyku):
| Wskazanie | Dawkowanie wg etykiety |
|---|---|
| Hipogonadyzm męski (pierwotny lub hipogonadotropowy, wrodzony lub nabyty) | 50–400 mg co 2–4 tygodnie |
| Opóźnione dojrzewanie płciowe u starannie dobranych chłopców | 50–200 mg co 2–4 tygodnie przez ograniczony czas, np. 4–6 miesięcy |
| Nieoperacyjny przerzutowy rak piersi u kobiet, 1–5 lat po menopauzie (leczenie drugiego rzutu) | 200–400 mg co 2–4 tygodnie |
W charakterystyce dodano, że łączne dawki przekraczające 400 mg na miesiąc z reguły nie są konieczne, a wstrzyknięcia częstsze niż co dwa tygodnie są rzadko wskazane. Przed rozpoczęciem leczenia hipogonadyzmu niskie poranne stężenie testosteronu powinno zostać potwierdzone w co najmniej dwóch różnych dniach. Bezpieczeństwo i skuteczność w „hipogonadyzmie związanym z wiekiem” nie zostały ustalone.
W przypadku chłopców z opóźnionym dojrzewaniem płciowym etykieta zaleca wykonywanie zdjęcia rentgenowskiego dłoni i nadgarstka co sześć miesięcy. Androgeny mogą przyspieszać dojrzewanie kości i prowadzić do przedwczesnego zarośnięcia chrząstek wzrostowych, co może zmniejszyć ostateczny wzrost w wieku dorosłym.
Xyosted jest zatwierdzony wyłącznie dla dorosłych mężczyzn z hipogonadyzmem pierwotnym lub hipogonadotropowym. Leczenie rozpoczyna się od dawki 75 mg raz w tygodniu. Następnie dawkę koryguje się o 25 mg na podstawie stężenia minimalnego (przed podaniem kolejnej dawki) po 6 tygodniach, dążąc do wartości w przedziale 350–650 ng/dL. Etykieta leku wskazuje, że bezpieczeństwo i skuteczność u osób poniżej 18. roku życia nie zostały ustalone.
Towarzystwo Endokrynologiczne (Endocrine Society) zaleca terapię testosteronem wyłącznie u mężczyzn z objawami niedoboru oraz powtarzalnie niskim porannym stężeniem testosteronu, przy czym celem jest uzyskanie stężeń w środkowym zakresie wartości prawidłowych (Bhasin et al., JCEM 2018).
Co pokazują badania
Terapia zastępcza za pomocą cotygodniowego autowstrzykiwacza
Badanie rejestracyjne leku Xyosted było 52-tygodniowym, otwartym badaniem jednoramiennym z udziałem 150 mężczyzn z hipogonadyzmem (Kaminetsky et al., J Urol 2019). Zgodnie z charakterystyką produktu u 135 ze 150 mężczyzn (90%) średnie tygodniowe stężenie testosteronu w 12. tygodniu mieściło się w granicach normy (300–1100 ng/dL), a u żadnego uczestnika stężenie maksymalne nie przekroczyło 1500 ng/dL. W opublikowanym artykule dla tego samego punktu końcowego podano odsetek 92,7%. Średnie stężenie minimalne testosteronu w 52. tygodniu wynosiło 487 ng/dL. Do drugiego, 26-tygodniowego badania bezpieczeństwa włączono 133 mężczyzn (Gittelman et al., J Sex Med 2019).
Żadne z tych badań nie obejmowało grupy otrzymującej placebo ani komparator, pokazują one zatem, że produkt pozwala osiągnąć docelowe stężenia, ale nie pozwalają porównać jego wpływu na objawy z innymi postaciami leku.
Dawki ponadfizjologiczne a mięśnie
W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo 43 zdrowych mężczyzn otrzymywało przez 10 tygodni enantan testosteronu w dawce 600 mg/tydzień lub placebo, z nadzorowanym treningiem siłowym albo bez niego (Bhasin et al., NEJM 1996):
| Punkt końcowy | Placebo, bez ćwiczeń | Testosteron, bez ćwiczeń | Testosteron + ćwiczenia |
|---|---|---|---|
| Pole przekroju poprzecznego mięśnia trójgłowego ramienia | −81 mm² | +424 mm² | +501 mm² |
| Pole przekroju poprzecznego mięśnia czworogłowego uda | −131 mm² | +607 mm² | +1174 mm² |
| Wyciskanie na ławce | −1 kg | +9 kg | +22 kg |
| Przysiad | +3 kg | +16 kg | +38 kg |
Sam testosteron, bez treningu, zwiększył rozmiar i siłę mięśni w większym stopniu niż placebo. Połączenie testosteronu z treningiem przyniosło największe przyrosty, w tym +6,1 kg beztłuszczowej masy ciała. W żadnej z grup nie zaobserwowano zmian nastroju ani zachowania.
Krzywa zależności odpowiedzi od dawki
W kolejnym badaniu zahamowano endogenną produkcję testosteronu za pomocą agonisty GnRH, a następnie 61 młodych mężczyzn przydzielono losowo do jednej z pięciu cotygodniowych dawek enantanu testosteronu podawanych przez 20 tygodni (Bhasin et al., AJP-Endo 2001):
| Dawka tygodniowa | Średnie stężenie minimalne testosteronu | Zmiana beztłuszczowej masy ciała |
|---|---|---|
| 25 mg | 253 ng/dL | — |
| 50 mg | 306 ng/dL | — |
| 125 mg | 542 ng/dL | +3,4 kg |
| 300 mg | 1345 ng/dL | +5,2 kg |
| 600 mg | 2370 ng/dL | +7,9 kg |
Beztłuszczowa masa ciała wzrosła przy dawkach 125, 300 i 600 mg, a przyrost ten korelował z logarytmem stężenia testosteronu (r = 0,73). Siła mięśni nóg, objętość mięśni, stężenie hemoglobiny oraz IGF-1 rosły wraz z dawką, natomiast masa tłuszczowa i stężenie cholesterolu HDL spadały. Funkcje seksualne, nastrój oraz stężenie PSA nie zmieniły się istotnie przy żadnej z dawek.
Analiza wtórna, do której włączono dodatkowo 60 starszych mężczyzn (w wieku 60–75 lat), wykazała, że stężenie hemoglobiny i hematokryt rosły liniowo wraz z dawką w obu grupach wiekowych, przy czym wzrost ten był bardziej stromy u starszych mężczyzn (Coviello et al., JCEM 2008).
Nastrój i agresja
W publikacji towarzyszącej temu samemu 10-tygodniowemu badaniu z udziałem 43 mężczyzn otrzymujących 600 mg/tydzień nie stwierdzono różnic między testosteronem a placebo w żadnej z pięciu skal gniewu. Oceny dokonywane przez małżonków lub partnerów również nie wykazały zmian (Tricker et al., JCEM 1996). Autorzy zaznaczają, że nie wyklucza to wystąpienia takich efektów przy jeszcze wyższych dawkach, przy jednoczesnym stosowaniu wielu steroidów ani u mężczyzn z wcześniejszymi zaburzeniami psychicznymi. Charakterystyki produktu wymieniają ciężkie reakcje psychiczne – w tym manię, psychozę i agresję – wśród zgłoszeń dotyczących osób nadużywających AAS.
Badania nad męską antykoncepcją
Enantan testosteronu w dawce 200 mg i.m. raz w tygodniu stanowił schemat stosowany w badaniach WHO nad męską antykoncepcją. Badania te dostarczają najlepszych danych na temat tego, jak silnie lek ten hamuje produkcję plemników:
- Badanie z 1990 r. (271 mężczyzn): u 157 wystąpiła azoospermia (brak plemników w ejakulacie), co dało skumulowany odsetek 65% w ciągu 6 miesięcy, średnio po 120 dniach. Odnotowano 1 ciążę w ciągu 1486 miesięcy stosowania, czyli 0,8 na 100 osobolat (95% CI 0,02–4,5) (WHO Task Force, Lancet 1990).
- Badanie z 1996 r. (399 mężczyzn): gdy liczba plemników została obniżona do 3 milionów/mL lub mniej, wskaźnik ciąż wyniósł 1,4 na 100 osobolat (95% CI 0,4–3,7). 35 mężczyzn przerwało udział w badaniu z przyczyn medycznych (WHO Task Force, Fertil Steril 1996).
Schemat ten nigdy nie został zatwierdzony jako metoda antykoncepcji.
Działania niepożądane i ryzyko
Historia ostrzeżeń w etykiecie a ciśnienie tętnicze
Charakterystyka leku Xyosted zawierała wcześniej ostrzeżenie w ramce (boxed warning) dotyczące wzrostu ciśnienia tętniczego. W aktualnej etykiecie odnotowano usunięcie tego ostrzeżenia w ramce w marcu 2025 r. Nadciśnienie tętnicze pozostaje standardowym ostrzeżeniem zarówno w charakterystyce leku Xyosted, jak i leku generycznego.
W 6-miesięcznym badaniu leku Xyosted całodobowe (24-godzinne) ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia u 62 mężczyzn wykazało po 12 tygodniach średni wzrost ciśnienia skurczowego o 3,9 mm Hg (95% CI 1,4–6,4) oraz ciśnienia rozkurczowego o 1,5 mm Hg (95% CI 0,4–2,6). W trakcie badania trwającego 1 rok 10% mężczyzn rozpoczęło przyjmowanie leków hipotensyjnych lub zmieniło ich dawkowanie. Obie etykiety wskazują, że testosteron nie jest zalecany u osób z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym.
Zdarzenia sercowo-naczyniowe
Etykieta leku Xyosted zawiera obecnie wyniki badania TRAVERSE – randomizowanego badania z udziałem 5198 mężczyzn z hipogonadyzmem w wieku 45–80 lat z chorobą serca lub kilkoma czynnikami ryzyka. W badaniu TRAVERSE stosowano żel z testosteronem, a nie enantan. Poważne niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe wystąpiły u 7,0% osób przyjmujących testosteron i u 7,3% osób otrzymujących placebo (współczynnik ryzyka [hazard ratio] 0,96; 95% CI 0,78–1,17), co spełniło kryterium równoważności (noninferiority). Niektóre zdarzenia występowały częściej w grupie przyjmującej testosteron:
| Zdarzenie | Żel z testosteronem | Placebo |
|---|---|---|
| Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa | 1,7% | 1,2% |
| Migotanie przedsionków | 3,5% | 2,4% |
| Ostre uszkodzenie nerek | 2,3% | 1,5% |
| Złamanie kości | 3,5% | 2,5% |
W badaniu TRAVERSE nie oceniano testosteronu we wstrzyknięciach, który powoduje wyższe stężenia szczytowe. Obie charakterystyki produktu odnotowują również zgłoszenia po wprowadzeniu leku do obrotu dotyczące zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej.
Erytrocytoza (wysoki hematokryt)
Hematokryt (udział objętościowy krwinek czerwonych we krwi) wzrasta podczas stosowania wszystkich produktów z testosteronem. W metaanalizie sieciowej obejmującej 29 badań randomizowanych (3393 mężczyzn) oszacowano następujące średnie wzrosty w porównaniu z placebo (Nackeeran et al., J Urol 2022):
| Postać leku | Średni wzrost hematokrytu względem placebo (95% CI) |
|---|---|
| Enantan / cypionian i.m. | +4,0% (2,9–5,1) |
| Undekanian doustny | +4,3% (0,7–8,0) |
| Żel przezskórny | +3,0% (1,8–4,3) |
| Undekanian i.m. | +1,6% (0,3–3,0) |
| System transdermalny (plaster) | +1,4% (0,2–2,6) |
W dwóch badaniach leku Xyosted (283 mężczyzn) średni hematokryt wzrósł o 3,8% po 6 miesiącach i o 5,4% po 1 roku. U 4,2% mężczyzn hematokryt osiągnął wartość 55% lub wyższą. Etykieta zaleca kontrolowanie hematokrytu mniej więcej co 3 miesiące i przerwanie leczenia, jeśli jego wartość zbytnio wzrośnie.
Działania niepożądane w badaniach leku Xyosted
Najczęstszymi działaniami niepożądanymi w badaniu trwającym 1 rok (150 mężczyzn) były:
| Działanie niepożądane | Częstość |
|---|---|
| Wzrost hematokrytu | 14,0% |
| Nadciśnienie tętnicze | 12,7% |
| Wzrost stężenia PSA | 12,0% |
| Zasiniaczenie w miejscu wstrzyknięcia | 6,7% |
| Ból głowy | 5,3% |
W obu badaniach łącznie wzrost stężenia PSA doprowadził do przerwania leczenia u 4,6% mężczyzn. U czterech mężczyzn (1,4%) wystąpiła depresja wymagająca odstawienia leku lub próba samobójcza, z których jedna zakończyła się zgonem. Etykieta zawiera obecnie ostrzeżenie dotyczące depresji i myśli samobójczych.
Płodność
Egzogenny testosteron hamuje wydzielanie hormonów (LH i FSH), które stymulują pracę jąder. Obniża to własną produkcję testosteronu w jądrach i może zatrzymać wytwarzanie plemników. W badaniach WHO u mężczyzn, u których wystąpiła azoospermia, mediana czasu powrotu do stężenia co najmniej 20 milionów plemników/mL wyniosła 3,7 miesiąca, a powrotu do indywidualnych wartości wyjściowych – 6,7 miesiąca (WHO Task Force, Lancet 1990).
Analiza danych 1549 mężczyzn z 30 badań nad antykoncepcją hormonalną wykazała następujące prawdopodobieństwa powrotu liczby plemników do poziomu 20 milionów/mL (Liu et al., Lancet 2006):
- 67% w ciągu 6 miesięcy;
- 90% w ciągu 12 miesięcy;
- 96% w ciągu 16 miesięcy;
- 100% w ciągu 24 miesięcy.
Dane te dotyczyły zdrowych ochotników przyjmujących kontrolowane dawki przez ograniczony czas. Charakterystyka leku Xyosted ostrzega, że u mężczyzn stosujących terapię zastępczą wpływ na płodność może być nieodwracalny.
Wątroba i profil lipidowy
Stwierdzenie „formy iniekcyjne są bezpieczne dla wątroby” jest uproszczeniem. Toksyczność wątrobowa jest znacznie silniej powiązana z doustnymi steroidami 17α-alkilowanymi. Mimo to charakterystyka leku Xyosted podaje, że długotrwałe domięśniowe stosowanie enantanu testosteronu, utrzymujące podwyższone stężenie hormonu we krwi przez długi czas, „powodowało mnogie gruczolaki wątroby”. Etykieta leku generycznego ostrzega przed plamicą wątrobową (peliosis hepatis) oraz nowotworami wątroby przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek.
Wpływ na lipidy różni się od działania steroidów doustnych. W 6-tygodniowym badaniu krzyżowym z udziałem 11 mężczyzn trenujących podnoszenie ciężarów enantan testosteronu w dawce 200 mg/tydzień obniżył stężenie cholesterolu HDL o 9%, a LDL o 16%. Doustny stanozolol w dawce 6 mg/dobę obniżył HDL o 33% i podwyższył LDL o 29% (Thompson et al., JAMA 1989). Przy wyższych dawkach stężenie HDL spada jeszcze bardziej, co wykazało badanie zależności odpowiedzi od dawki z 2001 r.
Inne ostrzeżenia zawarte w etykiecie
- Gruczoł krokowy (prostata). Nasilenie łagodnego rozrostu gruczołu krokowego oraz możliwe zwiększone ryzyko raka prostaty.
- Obrzęki. Zatrzymywanie soli i wody w organizmie, co u osób z chorobami serca, nerek lub wątroby może prowadzić do niewydolności serca.
- Ginekomastia. Może rozwinąć się i utrzymywać powiększenie gruczołów piersiowych.
- Bezdech senny. Może ulec nasileniu, zwłaszcza u osób z otyłością lub przewlekłą chorobą płuc.
- Wirylizacja u kobiet. Obniżenie głosu, owłosienie typu męskiego na twarzy oraz powiększenie łechtaczki, które mogą być nieodwracalne.
- Kaszel po wstrzyknięciu. Etykieta leku generycznego informuje o rzadkich przypadkach nagłej potrzeby kaszlu, napadów kaszlu i trudności w oddychaniu bezpośrednio po wstrzyknięciu roztworu olejowego.
Interakcje
Charakterystyki produktu wymieniają następujące interakcje:
- Warfaryna i inne doustne leki przeciwzakrzepowe: androgeny mogą zmieniać działanie przeciwzakrzepowe, dlatego przy rozpoczynaniu lub kończeniu terapii testosteronem należy częściej kontrolować wskaźnik INR.
- Insulina i leki przeciwcukrzycowe: stężenie glukozy we krwi może się obniżyć, co może wymagać zmniejszenia dawek tych leków.
- Kortykosteroidy: nasilone zatrzymywanie płynów.
- Leki podnoszące ciśnienie tętnicze: sumowanie się działania podwyższającego ciśnienie (zgodnie z etykietą leku Xyosted).
Kto nie powinien go stosować
Obie charakterystyki produktu wymieniają następujące przeciwwskazania:
- rak piersi u mężczyzn;
- rozpoznany lub podejrzewany rak gruczołu krokowego;
- ciąża, ponieważ testosteron może powodować wirylizację płodu żeńskiego;
- nadwrażliwość na produkt, w tym na zawarty w nim olej sezamowy.
Towarzystwo Endokrynologiczne odradza ponadto rozpoczynanie terapii testosteronem w kilku sytuacjach, w tym u:
- mężczyzn planujących posiadanie potomstwa w najbliższym czasie;
- mężczyzn ze stężeniem PSA powyżej 4 ng/mL lub powyżej 3 ng/mL u osób z grupy podwyższonego ryzyka, bez wcześniejszej oceny urologicznej;
- osób z podwyższonym hematokrytem;
- osób z nieleczonym ciężkim obturacyjnym bezdechem sennym;
- osób z niewyrównaną niewydolnością serca;
- osób po zawale serca lub udarze mózgu w ciągu ostatnich 6 miesięcy;
- osób z trombofilią.
Status prawny i stosowanie poza medycyną
W Stanach Zjednoczonych testosteron i jego estry są sklasyfikowane jako steroidy anaboliczne z wykazu III (Schedule III) na mocy ustawy Controlled Substances Act (21 CFR 1308.13). Charakterystyki produktu opisują przypadki nadużywania tych substancji przez sportowców i kulturystów, często w wysokich dawkach i w połączeniu z innymi AAS. Wymieniają one ciężkie działania niepożądane zgłaszane w związku z nadużywaniem:
- zatrzymanie krążenia, zawał serca, kardiomiopatię i udar mózgu;
- toksyczność wątrobową;
- ciężką depresję, manię i psychozę.
Etykiety opisują również zespół odstawienny po zaprzestaniu przyjmowania wysokich dawek. Może on trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy i obejmuje obniżony nastrój, zmęczenie oraz hipogonadyzm.
Zgodnie z Listą zabronionych substancji i metod WADA na rok 2026 testosteron i jego estry należą do steroidów anaboliczno-androgennych (klasa S1.1). Są one zabronione zarówno podczas zawodów, jak i poza nimi, i stanowią substancje nieokreślone.
Najważniejsze informacje
- Zwykły testosteron o powolnym uwalnianiu. Ester enantanowy reguluje jedynie tempo, w jakim testosteron uwalnia się z olejowego depotu. Około 72% masy podanej na etykiecie stanowi sam testosteron.
- Wahania stężeń przy podawaniu i.m. Pojedyncza dawka domięśniowa osiąga szczyt w pierwszym tygodniu, a po około 3 tygodniach stężenie spada poniżej normy. Cotygodniowe podawanie podskórne (Xyosted) zapewnia znacznie bardziej wyrównany profil stężeń.
- Podstawowy związek w badaniach klinicznych. Większość danych dotyczących zależności odpowiedzi od dawki, wpływu na mięśnie oraz męskiej antykoncepcji dla testosteronu pochodzi z badań nad tym estrem. Beztłuszczowa masa ciała rosła proporcjonalnie do logarytmu stężenia testosteronu – od +3,4 kg przy dawce 125 mg/tydzień do +7,9 kg przy 600 mg/tydzień.
- Hematokryt i ciśnienie tętnicze wymagają szczególnej kontroli. Podawany domięśniowo enantan/cypionian podnosił hematokryt o około 4 punkty procentowe w porównaniu z placebo. Cotygodniowe wstrzyknięcia z autowstrzykiwacza podnosiły 24-godzinne ciśnienie skurczowe o około 4 mm Hg.
- Silne zahamowanie produkcji plemników. Dawka 200 mg raz w tygodniu wywoływała azoospermię u około dwóch trzecich mężczyzn w ciągu 6 miesięcy. Powrót płodności trwa zazwyczaj wiele miesięcy, a etykieta leku Xyosted ostrzega, że efekt ten może być nieodwracalny.
Źródła
- Hikma Pharmaceuticals USA. Testosterone enanthate injection, USP, prescribing information (zaktualizowano w czerwcu 2025 r.). DailyMed; Drugs@FDA, ANDA 091120.
- Antares Pharma. Xyosted (testosterone enanthate) injection, for subcutaneous use, prescribing information. DailyMed; Drugs@FDA, NDA 209863.
- Food and Drug Administration. Delatestryl (testosterone enanthate), NDA 009165. Drugs@FDA.
- National Center for Biotechnology Information. Testosterone enanthate, PubChem CID 9416; testosterone, PubChem CID 6013. PubChem; PubChem.
- Rey RA, Grinspon RP. Androgen treatment in adolescent males with hypogonadism. Am J Mens Health. 2020;14(3):1557988320922443. PMC.
- Sokol RZ, Palacios A, Campfield LA, Saul C, Swerdloff RS. Comparison of the kinetics of injectable testosterone in eugonadal and hypogonadal men. Fertil Steril. 1982;37(3):425–430. PubMed.
- Kaminetsky JC, McCullough A, Hwang K, et al. A 52-week study of dose adjusted subcutaneous testosterone enanthate in oil self-administered via disposable auto-injector. J Urol. 2019;201(3):587–594. PubMed.
- Gittelman M, Jaffe JS, Kaminetsky JC. Safety of a new subcutaneous testosterone enanthate auto-injector: results of a 26-week study. J Sex Med. 2019;16(11):1741–1748. PubMed.
- Bhasin S, Storer TW, Berman N, et al. The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. N Engl J Med. 1996;335(1):1–7. PubMed.
- Bhasin S, Woodhouse L, Casaburi R, et al. Testosterone dose-response relationships in healthy young men. Am J Physiol Endocrinol Metab. 2001;281(6):E1172–E1181. PubMed.
- Coviello AD, Kaplan B, Lakshman KM, et al. Effects of graded doses of testosterone on erythropoiesis in healthy young and older men. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(3):914–919. PubMed.
- Tricker R, Casaburi R, Storer TW, et al. The effects of supraphysiological doses of testosterone on angry behavior in healthy eugonadal men—a clinical research center study. J Clin Endocrinol Metab. 1996;81(10):3754–3758. PubMed.
- Thompson PD, Cullinane EM, Sady SP, et al. Contrasting effects of testosterone and stanozolol on serum lipoprotein levels. JAMA. 1989;261(8):1165–1168. PubMed.
- World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia in normal men. Lancet. 1990;336(8721):955–959. PubMed.
- World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia and oligozoospermia in normal men. Fertil Steril. 1996;65(4):821–829. PubMed.
- Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, Handelsman DJ, Wang C. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception: an integrated analysis. Lancet. 2006;367(9520):1412–1420. PubMed.
- Nackeeran S, Kohn T, Gonzalez D, et al. The effect of route of testosterone on changes in hematocrit: a systematic review and Bayesian network meta-analysis of randomized trials. J Urol. 2022;207(1):44–51. PubMed.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744. PubMed.
- Drug Enforcement Administration. Schedules of controlled substances: Schedule III, anabolic steroids. 21 CFR 1308.13(f). eCFR.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List 2026. WADA.