Witamina K2 to nazwa określająca menachinony — rodzinę rozpuszczalnych w tłuszczach związków z grupy witaminy K, różniących się długością łańcucha bocznego. W suplementach i badaniach naukowych dominują dwie postacie: menachinon-4 (MK-4) oraz menachinon-7 (MK-7). Zachowują się one w organizmie w zupełnie odmienny sposób, dlatego dowodów naukowych dotyczących jednej z nich nie należy automatycznie przenosić na drugą.
Witamina K2 jest sprzedawana głównie jako suplement dostępny bez recepty (Schurgers et al., Blood 2007). W Japonii wysokodawkowa postać MK-4 (jako lek menatetrenon, w dawce 45 mg/dobę) jest jednak od 1995 r. zatwierdzonym lekiem stosowanym w osteoporozie. Najważniejszy fakt dotyczący bezpieczeństwa jest taki, że witamina K2 działa bezpośrednio przeciwstawnie do warfaryny i innych antagonistów witaminy K: w badaniu kontrolowanym już dawka 10 µg/dobę MK-7 obniżyła wskaźnik INR u części ochotników przyjmujących leki przeciwzakrzepowe.
Ta strona podsumowuje informacje pochodzące z badań klinicznych, metaanaliz oraz od organów regulacyjnych. Ma ona charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Klasa | Witamina rozpuszczalna w tłuszczach; menachinony (od MK-4 do MK-13) |
| Główne postacie w suplementach | MK-4 (menatetrenon) oraz MK-7 (często pozyskiwany z natto) |
| Droga podania | Doustna |
| Badane dawki | MK-7: 180–720 µg/dobę w badaniach klinicznych; MK-4: 45 mg/dobę (japońska dawka w leczeniu osteoporozy) |
| Okres półtrwania | MK-7 ≈ 3 dni (≈ 72 h); witamina K1 około 1–2 h (dane z prac przeglądowych) |
| Główny mechanizm | Kofaktor γ-karboksylacji czynników krzepnięcia, osteokalcyny oraz białka macierzy Gla (MGP) |
| Status regulacyjny | Sprzedawana jako suplement dostępny bez recepty; menatetrenon (MK-4) zatwierdzony jako lek na osteoporozę w Japonii w 1995 r. |
| Główna interakcja | Osłabia działanie warfaryny i innych antagonistów witaminy K |
Czym jest
Wszystkie postacie witaminy K mają ten sam układ pierścieniowy (2-metylo-1,4-naftochinon, nazywany również menadionem), a różnią się przyłączonym do niego łańcuchem bocznym (Dupuy et al., Food Sci Nutr 2025). Witamina K1 (filochinon) pochodzi z roślin zielonych. Menachinony posiadają łańcuch boczny zbudowany z powtarzających się jednostek izoprenoidowych, a liczba stojąca po skrócie „MK” określa liczbę tych jednostek.
| Postać | Łańcuch boczny | Główne pochodzenie | Typowe źródła |
|---|---|---|---|
| Witamina K1 (filochinon) | Łańcuch fitylowy | Wytwarzana przez rośliny i glony | Zielone warzywa liściaste, oleje roślinne |
| MK-4 | 4 jednostki izoprenoidowe | Wytwarzana w tkankach zwierzęcych z witaminy K1; również syntetyczna (menatetrenon) | Mięso, jaja, nabiał; lek w Japonii |
| MK-7 | 7 jednostek izoprenoidowych | Wytwarzana przez bakterie | Natto (fermentowana soja), żywność fermentowana |
Natto jest zdecydowanie najbogatszym pokarmowym źródłem witaminy K2, dostarczającym około 900 µg MK-7 w 100 g produktu. Obecna w nim bakteria Bacillus subtilis var. natto wytwarza MK-7 (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022).
Wszystkie postacie witaminy K pełnią tę samą podstawową funkcję. Witamina K jest kofaktorem enzymu przyłączającego grupy karboksylowe do reszt kwasu glutaminowego w określonych białkach (γ-karboksylacja), co umożliwia tym białkom wiązanie jonów wapnia. Najbardziej znane białka zależne od witaminy K to:
- czynniki krzepnięcia II, VII, IX i X oraz białka przeciwzakrzepowe C i S, wytwarzane w wątrobie (charakterystyka produktu Jantoven);
- osteokalcyna, białko tkanki kostnej;
- białko macierzy Gla (MGP), będące inhibitorem odkładania się złogów wapnia w ścianie naczyń krwionośnych (Vlasschaert et al., Nutrients 2020).
Zainteresowanie witaminą K2 w kontekście kości i tętnic wynika z koncepcji, że te „pozawątrobowe” białka często pozostają nie w pełni skarboksylowane nawet wtedy, gdy proces krzepnięcia krwi przebiega prawidłowo (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022). W badaniach klinicznych ocenia się to za pomocą markerów z krwi, takich jak niedokarboksylowana osteokalcyna (ucOC) oraz defosforylowane nieskarboksylowane białko MGP (dp-ucMGP).
Farmakokinetyka: dlaczego MK-4 i MK-7 nie są zamienne
Obie postacie różnią się najbardziej czasem utrzymywania się we krwi.
| Parametr | MK-7 | MK-4 | Witamina K1 |
|---|---|---|---|
| Okres półtrwania w fazie eliminacji | ≈ 3 dni | Niemierzalny przy dawkach żywieniowych (zob. poniżej) | ≈ 1–2 h |
| Pojedyncza dawka 420 µg u zdrowych kobiet | Stężenie maksymalne po 6 h; wykrywalna do 48 h | Niewykrywalna w surowicy w żadnym punkcie czasowym | Niebadana |
| 7 dni stosowania dawki 60 µg/dobę | Stężenie MK-7 w surowicy wzrosło u wszystkich badanych | Stężenie MK-4 w surowicy nie wzrosło | Niebadana |
| Przedłużone codzienne przyjmowanie względem K1 | Kumuluje się do stężeń 7–8× wyższych | Niebadana | Stężenie w surowicy jedynie nieznacznie wyższe niż przy placebo |
Źródła: okresy półtrwania według pracy Mladěnka et al., Nutr Rev 2022; dane dla dawki pojedynczej i 7-dniowej według pracy Sato et al., Nutr J 2012; dane dotyczące kumulacji według pracy Schurgers et al., Blood 2007.
W badaniu opublikowanym na łamach czasopisma Blood zarówno witamina K1, jak i MK-7 dobrze się wchłaniały, osiągając stężenie maksymalne po około 4 godzinach od przyjęcia. Postać MK-7 zapewniała również pełniejszą karboksylację osteokalcyny (Schurgers et al., Blood 2007). Praktyczna konsekwencja jest taka, że dawki mikrogramowe MK-7 podnoszą stężenie we krwi, natomiast MK-4 stosuje się w dawkach miligramowych (45 mg/dobę w Japonii), czyli około 150–180 razy wyższych niż zalecane dzienne spożycie witaminy K (Iwamoto, Nutrients 2014).
Ponieważ witamina K jest rozpuszczalna w tłuszczach, wchłania się z jelita w micelach tworzonych z udziałem kwasów żółciowych (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022).
Nie istnieje odrębna norma spożycia dla samej witaminy K2. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił wystarczające spożycie (AI) dla całkowitej witaminy K na poziomie 1 µg/kg/dobę (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022). Japońskie wytyczne dotyczące osteoporozy wskazują 250–300 µg/dobę witaminy K jako docelowy poziom spożycia (Orimo et al., Arch Osteoporos 2012).
Zatwierdzone zastosowanie medyczne: MK-4 w leczeniu osteoporozy w Japonii
Menatetrenon to syntetyczna witamina K2 identyczna chemicznie z MK-4. Japońskie Ministerstwo Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej zatwierdziło go jako lek na osteoporozę, dlatego w Japonii jest on lekiem wydawanym na receptę, a nie suplementem (Iwamoto, Nutrients 2014). Japońskie wytyczne leczenia osteoporozy z 2011 r. podają, że został on zatwierdzony w 1995 r. w dawce 45 mg/dobę doustnie (Orimo et al., Arch Osteoporos 2012).
W japońskim badaniu doboru dawki oceniano dawki 15, 45, 90 i 135 mg/dobę, wykazując, że 45 mg/dobę stanowi minimalną dawkę skuteczną w odniesieniu do parametrów masy kostnej (Iwamoto, Nutrients 2014). W wytycznych siłę dowodów dla menatetrenonu oceniono następująco (Orimo et al., Arch Osteoporos 2012):
| Punkt końcowy | Ocena w wytycznych dla menatetrenonu | Dla porównania: alendronian |
|---|---|---|
| Gęstość mineralna kości | B | A |
| Złamania kręgów | B | A |
| Złamania pozakręgowe | B | A |
| Złamania bliższego końca kości udowej | C | A |
Ponieważ badania stanowiące podstawę rejestracji były niewielkie, menatetrenon jest stosowany w Japonii jako lek drugiego rzutu w terapii osteoporozy (Iwamoto, Nutrients 2014). W amerykańskich drukach informacyjnych postacią wymienianą do odwracania działania warfaryny jest witamina K1, a nie K2 (charakterystyka produktu Jantoven).
Co pokazują badania
Kości: badania nad MK-4 (45 mg/dobę)
Główne badania przeprowadzono w Japonii; miały one charakter otwarty i zróżnicowaną jakość metodologiczną.
| Badanie | Projekt i liczebność (n) | Dawka i czas trwania | Główny wynik |
|---|---|---|---|
| Shiraki et al., JBMR 2000 | Otwarte badanie RCT, 241 pacjentów z osteoporozą | 45 mg/dobę względem braku leczenia, 24 miesiące | Złamania kliniczne 10,9% względem 30,3% (p = 0,0273); BMD odcinka lędźwiowego −0,5% względem −3,3% |
| Inoue et al., badanie OF, J Bone Miner Metab 2009 | Otwarte badanie RCT z zaślepioną oceną, 4378 kobiet po menopauzie | 45 mg/dobę plus wapń względem samego wapnia, 36 miesięcy | Brak istotnej różnicy w częstości nowych złamań kręgów (pierwszorzędowy punkt końcowy) |
| Binkley et al., JBMR 2009 | Badanie RCT z podwójnie ślepą próbą, 381 zdrowych kobiet po menopauzie z Ameryki Północnej | MK-4 45 mg/dobę lub K1 1 mg/dobę względem placebo, 12 miesięcy; wszystkie otrzymywały wapń i witaminę D3 | Niższe stężenie ucOC, ale brak zmian w BMD, markerach obrotu kostnego i geometrii bliższego końca kości udowej |
Badanie OF jest zdecydowanie największą próbą kliniczną dotyczącą MK-4. Jego pełna analiza dała wynik negatywny. Korzyść ujawniła się jedynie w podgrupach z zaawansowaną chorobą, takich jak kobiety z co najmniej pięcioma złamaniami kręgów na początku badania, a zdarzenia niepożądane występowały częściej w grupie przyjmującej menatetrenon (Inoue et al., 2009). Odsetki złamań z badania Shiraki zaczerpnięto z tabeli zbiorczej w pracy Iwamoto (Iwamoto, Nutrients 2014).
Kości: co pokazują metaanalizy
Metaanaliza z 2006 r. połączyła siedem badań zawierających dane o złamaniach. Wszystkie zostały przeprowadzone w Japonii i wykorzystywały MK-4 (Cockayne et al., Arch Intern Med 2006):
| Punkt końcowy | Iloraz szans (95% CI) |
|---|---|
| Złamania kręgów | 0,40 (0,25–0,65) |
| Złamania bliższego końca kości udowej | 0,23 (0,12–0,47) |
| Wszystkie złamania pozakręgowe | 0,19 (0,11–0,35) |
Wartości tych nie należy jednak przyjmować bezkrytycznie. W 2018 r. redakcja czasopisma dołączyła sprostowanie zatytułowane „Caution to Readers About Systematic Review on Vitamin K and Prevention of Fractures That Included Problematic Trials”, a główny autor ostrzegł czytelników, że przegląd obejmował badania o podważonej wiarygodności (Torgerson, JAMA Intern Med 2018).
Ten sam zespół z uniwersytetu w Yorku opublikował w 2019 r. zaktualizowany przegląd obejmujący 36 badań (Mott et al., Osteoporos Int 2019). W odniesieniu do kobiet po menopauzie i pacjentów z osteoporozą sformułowano w nim następujące wnioski:
- brak jest dowodów na to, że witamina K wpływa na gęstość mineralną kości lub ryzyko złamań kręgów;
- witamina K może zmniejszać ryzyko złamań klinicznych, ale dowody są niewystarczające, aby to potwierdzić;
- wielkość efektu malała i traciła istotność statystyczną po wykluczeniu badań obarczonych wysokim ryzykiem błędu systematycznego.
W 2020 r. autorzy opublikowali kolejne sprostowanie, korygujące wszystkie oszacowania uwzględniające jeszcze jedno badanie japońskie (Yamaguchi Osteoporosis Prevention Study), po tym jak zakwestionowano jego rzetelność (Mott et al., Osteoporos Int 2020).
Kości: badania nad MK-7
W głównym badaniu oceniającym wpływ MK-7 na kości 244 zdrowe holenderskie kobiety po menopauzie otrzymywały 180 µg/dobę MK-7 lub placebo przez 3 lata (Knapen et al., Osteoporos Int 2013). Stosowanie MK-7 poprawiło status witaminy K oraz zmniejszyło związany z wiekiem spadek zawartości minerałów i gęstości mineralnej kości w odcinku lędźwiowym kręgosłupa oraz szyjce kości udowej, ale nie w całym bliższym końcu kości udowej. Złamania nie stanowiły pierwszorzędowego punktu końcowego i żadne badanie nad MK-7 nie wykazało zmniejszenia częstości złamań.
Zwapnienie naczyń i sztywność tętnic
MK-7 konsekwentnie obniża stężenie dp-ucMGP, czyli nieaktywnej postaci inhibitora kalcyfikacji MGP. Otwartym pytaniem pozostaje, czy przekłada się to na mniejsze zwapnienie naczyń. Dotychczasowe badania przyniosły niejednoznaczne wyniki:
| Badanie | Populacja i liczebność (n) | Interwencja i czas trwania | Główny wynik |
|---|---|---|---|
| Knapen et al., Thromb Haemost 2015 | 244 zdrowe kobiety po menopauzie | MK-7 180 µg/dobę względem placebo, 3 lata | Poprawa szyjno-udowej prędkości fali tętna (sztywności tętnic); spadek dp-ucMGP o 50% względem placebo |
| Zwakenberg et al., AJCN 2019 | 68 osób z cukrzycą typu 2 i chorobą sercowo-naczyniową | MK-7 360 µg/dobę względem placebo, 6 miesięcy | Brak korzyści; aktywna kalcyfikacja w badaniu PET wykazywała tendencję wzrostową (p = 0,06); brak wpływu na kalcyfikację w TK |
| Witham et al., K4Kidneys, JASN 2020 | 159 dorosłych z przewlekłą chorobą nerek w stadium 3b–4 | Witamina K2 400 µg/dobę względem placebo, 12 miesięcy | Brak różnic w prędkości fali tętna, ciśnieniu tętniczym i innych parametrach naczyniowych |
| De Vriese et al., Valkyrie, JASN 2020 | 132 pacjentów hemodializowanych z migotaniem przedsionków | Lek z grupy antagonistów witaminy K względem rywaroksabanu względem rywaroksabanu plus witamina K2 2000 µg trzy razy w tygodniu, 18 miesięcy | Brak istotnych różnic w zwapnieniu tętnic wieńcowych, aorty lub zastawek |
| Diederichsen et al., AVADEC, Circulation 2022 | 365 mężczyzn (średnia wieku 71 lat) ze zwapnieniem zastawki aortalnej | MK-7 720 µg plus witamina D 25 µg/dobę względem placebo, 24 miesiące | Brak wpływu na zwapnienie zastawki: różnica −17 AU (95% CI −86 do 53; p = 0,64) |
| Vossen et al., VitaK-CAC, JAMA Cardiol 2026 | 167 analizowanych pacjentów z objawową chorobą wieńcową (CAC 50–400 AU) | MK-7 360 µg/dobę względem placebo, 2 lata | Wolniejszy wzrost wskaźnika uwapnienia tętnic wieńcowych (p = 0,02); znaczenie kliniczne nieustalone |
W badaniu AVADEC stężenie dp-ucMGP spadło podczas stosowania MK-7 z witaminą D (−212 względem +45 pmol/L; p poniżej 0,001), jednak progresja zwapnienia zastawki, aorty i tętnic wieńcowych nie uległa spowolnieniu (Diederichsen et al., 2022). Informacje dotyczące drugiego składnika tego połączenia znajdują się na stronie poświęconej witaminie D3.
Badanie VitaK-CAC jest pierwszą większą próbą kliniczną z pozytywnym wynikiem dotyczącym kalcyfikacji. W grupie placebo mediana wskaźnika uwapnienia wzrosła w ciągu 2 lat ze 145 do 214 AU, w porównaniu ze wzrostem ze 135 do 184 AU w grupie MK-7. Autorzy zaznaczają, że znaczenie kliniczne tej różnicy dla stabilności blaszki miażdżycowej wymaga dalszych badań (Vossen et al., 2026).
Przegląd systematyczny dziewięciu badań kontrolowanych wykazał, że witamina K „nie zapobiega w sposób spójny” progresji zwapnienia naczyń, miażdżycy ani sztywności tętnic, choć może przynosić korzyści osobom, u których zwapnienia są już obecne (Vlasschaert et al., Nutrients 2020). Żadne badanie nie wykazało dotychczas zmniejszenia liczby zawałów serca, udarów mózgu ani zgonów podczas stosowania witaminy K2.
Działania niepożądane i ryzyko
Warfaryna i inni antagoniści witaminy K
Jest to najistotniejsze zagrożenie. Warfaryna działa poprzez hamowanie zależnej od witaminy K syntezy czynników krzepnięcia, dlatego dodatkowa podaż witaminy K osłabia jej działanie. Charakterystyka produktu warfaryny wymienia „zwiększone spożycie witaminy K” jako przyczynę spadku odpowiedzi mierzonej wskaźnikiem INR oraz zaleca częstsze kontrole INR podczas rozpoczynania lub kończenia przyjmowania preparatów roślinnych (charakterystyka produktu Jantoven). INR (międzynarodowy współczynnik znormalizowany) to badanie krwi służące do utrzymywania działania warfaryny w przedziale terapeutycznym.
Postać MK-7 działa pod tym względem szczególnie silnie ze względu na swój długi okres półtrwania. W badaniu zależności odpowiedzi od dawki u 18 zdrowych ochotników wdrożono leczenie przeciwzakrzepowe acenokumarolem (lekiem o działaniu podobnym do warfaryny), a 15 osób osiągnęło docelowy wskaźnik INR równy 2,0. Następnie otrzymywali oni rosnące dawki MK-7 (Theuwissen et al., J Thromb Haemost 2013):
| Dawka MK-7 | Wpływ na antykoagulację |
|---|---|
| 10 µg/dobę | Istotny klinicznie spadek INR u co najmniej 40% badanych |
| 20 µg/dobę | Istotny klinicznie spadek INR u co najmniej 60% badanych |
| 45 µg/dobę | Średni wskaźnik INR w grupie spadł o ≈ 40% |
Autorzy podsumowali, że u pacjentów przyjmujących antagonistów witaminy K należy unikać suplementów zawierających MK-7. Już we wcześniejszym badaniu ostrzegano, że dawka 50 µg/dobę lub wyższa MK-7 może w istotny klinicznie sposób zakłócać działanie doustnych antykoagulantów (Schurgers et al., Blood 2007). Autorzy pracy z 2013 r. określili 45 µg jako typową ówczesną dawkę rynkową, natomiast w opisanych wyżej badaniach klinicznych stosowano dawki 180–720 µg/dobę. W Japonii przyjmowanie warfaryny stanowi przeciwwskazanie do stosowania menatetrenonu (Iwamoto, Nutrients 2014).
Krzepnięcie krwi u osób nieprzyjmujących antykoagulantów
Istniały obawy, że wysokie spożycie witaminy K mogłoby powodować nadmierną krzepliwość krwi. W pracy przeglądowej stwierdzono, że zjawiska takiego nie zaobserwowano, prawdopodobnie dlatego, że liczba miejsc dostępnych dla reakcji γ-karboksylacji jest ograniczona (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022). W badaniu AVADEC liczba zdarzeń sercowo-naczyniowych była identyczna (10 względem 10) w grupie przyjmującej MK-7 z witaminą D oraz w grupie placebo (Diederichsen et al., 2022).
Ogólna tolerancja
Naturalne witaminy K1 i K2 charakteryzują się bardzo niską toksycznością i niemal nie odnotowano przypadków ich toksyczności ogólnoustrojowej (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022). Zgłaszane działania niepożądane witaminy K2 obejmują głównie łagodne dolegliwości żołądkowe oraz wysypki skórne, które ustępują po odstawieniu preparatu. Możliwe działania niepożądane menatetrenonu dotyczą przede wszystkim przewodu pokarmowego i obejmują dyskomfort w żołądku oraz biegunkę (Iwamoto, Nutrients 2014). W dużym badaniu OF zdarzenia niepożądane występowały częściej podczas stosowania menatetrenonu z wapniem niż samego wapnia (Inoue et al., 2009).
Witamina K3 (menadion), syntetyczna postać pozbawiona łańcucha bocznego, działa inaczej: w wysokich dawkach może wywoływać niedokrwistość hemolityczną, szczególnie u noworodków (Mladěnka et al., Nutr Rev 2022). Nie należy mylić jej z witaminą K2.
Kto powinien zachować ostrożność
- Osoby przyjmujące warfarynę, acenokumarol lub innych antagonistów witaminy K.
- Osoby, u których leczenie przeciwzakrzepowe wymaga stabilnej podaży witaminy K, ponieważ rozpoczęcie lub przerwanie suplementacji zmienia tę podaż.
- Każda osoba oczekująca, że sama witamina K2 wyleczy osteoporozę: jej rejestracja jako leku dotyczy Japonii, a północnoamerykańskie badanie nad MK-4 w dawce 45 mg/dobę nie wykazało korzyści w zakresie gęstości mineralnej kości (Binkley et al., 2009).
Najważniejsze informacje
- MK-4 i MK-7 różnią się od siebie. MK-7 ma okres półtrwania wynoszący około 3 dni i podnosi stężenie we krwi już w dawkach mikrogramowych; MK-4 w dawkach żywieniowych jest niewykrywalna w surowicy.
- Głównym zagrożeniem jest interakcja z warfaryną. Już 10–20 µg/dobę MK-7 obniżało wskaźnik INR u wielu ochotników przyjmujących antykoagulanty; autorzy badania zalecają unikanie MK-7 podczas stosowania antagonistów witaminy K.
- MK-4 jest zatwierdzonym lekiem w Japonii. Menatetrenon w dawce 45 mg/dobę jest tam zatwierdzony od 1995 r. w leczeniu osteoporozy jako opcja drugiego rzutu.
- Dowody dotyczące zapobiegania złamaniom są słabsze, niż się wydaje. Wczesne metaanalizy obejmowały badania o podważonej wiarygodności; aktualizacja z 2019 r. nie wykazała wpływu na gęstość mineralną kości ani złamania kręgów oraz stwierdziła niewystarczające dowody w przypadku pozostałych złamań.
- Wyniki badań naczyniowych są niejednoznaczne. MK-7 niezawodnie obniża stężenie nieaktywnego białka MGP, ale większość badań dotyczących zwapnienia naczyń dała wynik negatywny; w jednym badaniu z 2026 r. zaobserwowano wolniejszą progresję uwapnienia tętnic wieńcowych, dotychczas bez udowodnionej korzyści klinicznej.
Źródła
- Dupuy M, Bondonno NP, Pokharel P, et al. Vitamin K: metabolism, genetic influences, and chronic disease outcomes. Food Sci Nutr. 2025;13(6):e70431. PubMed.
- Mladěnka P, Macáková K, Kujovská Krčmová L, et al. Vitamin K - sources, physiological role, kinetics, deficiency, detection, therapeutic use, and toxicity. Nutr Rev. 2022;80(4):677–698. PubMed.
- Schurgers LJ, Teunissen KJ, Hamulyák K, et al. Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7. Blood. 2007;109(8):3279–3283. PubMed.
- Sato T, Schurgers LJ, Uenishi K. Comparison of menaquinone-4 and menaquinone-7 bioavailability in healthy women. Nutr J. 2012;11:93. PubMed.
- Upsher-Smith Laboratories. Jantoven (warfarin sodium tablets, USP), amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- Orimo H, Nakamura T, Hosoi T, et al. Japanese 2011 guidelines for prevention and treatment of osteoporosis–executive summary. Arch Osteoporos. 2012;7(1):3–20. PubMed.
- Iwamoto J. Vitamin K₂ therapy for postmenopausal osteoporosis. Nutrients. 2014;6(5):1971–1980. PubMed.
- Shiraki M, Shiraki Y, Aoki C, et al. Vitamin K2 (menatetrenone) effectively prevents fractures and sustains lumbar bone mineral density in osteoporosis. J Bone Miner Res. 2000;15(3):515–521. PubMed.
- Inoue T, Fujita T, Kishimoto H, et al. Randomized controlled study on the prevention of osteoporotic fractures (OF study): a phase IV clinical study of 15-mg menatetrenone capsules. J Bone Miner Metab. 2009;27(1):66–75. PubMed.
- Binkley N, Harke J, Krueger D, et al. Vitamin K treatment reduces undercarboxylated osteocalcin but does not alter bone turnover, density, or geometry in healthy postmenopausal North American women. J Bone Miner Res. 2009;24(6):983–991. PubMed.
- Cockayne S, Adamson J, Lanham-New S, et al. Vitamin K and the prevention of fractures: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Intern Med. 2006;166(12):1256–1261. PubMed.
- Torgerson DJ. Caution to readers about systematic review on vitamin K and prevention of fractures that included problematic trials. JAMA Intern Med. 2018;178(6):863–864. PubMed.
- Mott A, Bradley T, Wright K, et al. Effect of vitamin K on bone mineral density and fractures in adults: an updated systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Osteoporos Int. 2019;30(8):1543–1559. PubMed.
- Mott A, Bradley T, Wright K, et al. Correction to: Effect of vitamin K on bone mineral density and fractures in adults: an updated systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Osteoporos Int. 2020;31(11):2269–2270. PubMed.
- Knapen MH, Drummen NE, Smit E, et al. Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women. Osteoporos Int. 2013;24(9):2499–2507. PubMed.
- Knapen MH, Braam LA, Drummen NE, et al. Menaquinone-7 supplementation improves arterial stiffness in healthy postmenopausal women. A double-blind randomised clinical trial. Thromb Haemost. 2015;113(5):1135–1144. PubMed.
- Zwakenberg SR, de Jong PA, Bartstra JW, et al. The effect of menaquinone-7 supplementation on vascular calcification in patients with diabetes: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Am J Clin Nutr. 2019;110(4):883–890. PubMed.
- Witham MD, Lees JS, White M, et al. Vitamin K supplementation to improve vascular stiffness in CKD: the K4Kidneys randomized controlled trial. J Am Soc Nephrol. 2020;31(10):2434–2445. PubMed.
- De Vriese AS, Caluwé R, Pyfferoen L, et al. Multicenter randomized controlled trial of vitamin K antagonist replacement by rivaroxaban with or without vitamin K2 in hemodialysis patients with atrial fibrillation: the Valkyrie study. J Am Soc Nephrol. 2020;31(1):186–196. PubMed.
- Diederichsen ACP, Lindholt JS, Möller S, et al. Vitamin K2 and D in patients with aortic valve calcification: a randomized double-blinded clinical trial. Circulation. 2022;145(18):1387–1397. PubMed.
- Vossen LM, de Leeuw PW, Schurgers LJ, et al. Two years of menaquinone-7 supplementation and coronary artery calcification: a randomized clinical trial. JAMA Cardiol. 2026;11(8):719–726. PubMed.
- Vlasschaert C, Goss CJ, Pilkey NG, et al. Vitamin K supplementation for the prevention of cardiovascular disease: where is the evidence? A systematic review of controlled trials. Nutrients. 2020;12(10):2909. PubMed.
- Theuwissen E, Teunissen KJ, Spronk HM, et al. Effect of low-dose supplements of menaquinone-7 (vitamin K2) on the stability of oral anticoagulant treatment: dose-response relationship in healthy volunteers. J Thromb Haemost. 2013;11(6):1085–1092. PubMed.