Kozłek lekarski (waleriana) to roślina zielna (Valeriana officinalis L.) rodzima dla Europy i Azji, której korzenie i kłącza (podziemne łodygi) są suszone i sprzedawane w postaci herbat, kapsułek, tabletek oraz płynnych ekstraktów. Jest stosowany w celach leczniczych od czasów starożytnej Grecji i Rzymu, a obecnie promuje się go głównie w bezsenności, stanach lękowych i stresie (NCCIH).

Najważniejszy fakt jest taki, że dowody na skuteczność w zaburzeniach snu są niespójne. W Unii Europejskiej jeden rodzaj ekstraktu etanolowego ma status „ugruntowanego zastosowania medycznego” w łagodzeniu stanów łagodnego napięcia nerwowego i zaburzeń snu (monografia EMA). W Stanach Zjednoczonych Amerykańska Akademia Medycyny Snu (AASM) sugeruje, aby lekarze nie stosowali kozłka lekarskiego w leczeniu przewlekłej bezsenności (Sateia et al., J Clin Sleep Med 2017), a NCCIH wskazuje, że brakuje wystarczających dowodów potwierdzających jego przydatność w jakimkolwiek schorzeniu.

Ta strona podsumowuje informacje pochodzące z badań klinicznych, metaanaliz oraz od organów regulacyjnych. Ma ona charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Rodzaj	Produkt ziołowy (suszony korzeń i kłącze Valeriana officinalis L.)
Postacie	Herbata, sproszkowany korzeń, ekstrakty suche i płynne, nalewki
Droga podania	Doustna (w UE stosowany również jako dodatek do kąpieli)
Dawka o ugruntowanym zastosowaniu w UE	400–600 mg suchego ekstraktu etanolowego na dawkę; w zaburzeniach snu 0,5–1 h przed snem, maksymalnie 4 dawki na dobę (monografia EMA)
Dawki w badaniach	300 mg ekstraktu co wieczór przez 2 tygodnie; 600 mg ekstraktu (≈3600 mg korzenia) co wieczór przez 2 tygodnie
Okres półtrwania	Kwas walerenowy, związek wskaźnikowy: 1,1 ± 0,6 h po pojedynczej dawce 600 mg (n = 6)
Proponowany mechanizm	Kwas walerenowy nasila odpowiedź receptorów GABA-A w badaniach laboratoryjnych i u myszy; EMA wskazuje, że działania nie można z pewnością przypisać żadnemu znanemu składnikowi
Status w USA	Sprzedawany jako suplement diety (niezatwierdzony przez FDA w żadnej chorobie); wpisany na listę dozwolonych naturalnych substancji aromatyzujących w żywności; nie jest substancją kontrolowaną
Status WADA	Niewymieniony na Liście zabronionych substancji i metod z 2026 r.

Czym jest

Unijna monografia zielarska obejmuje korzeń Valeriana officinalis L. i wymienia wiele przetworów: rozdrobniony lub sproszkowany korzeń (do zaparzania), sok ze świeżego korzenia, ekstrakty wodne, metanolowe i etanolowe oraz nalewki (monografia EMA). Różnią się one znacznie pod względem mocy, dlatego napis „500 mg kozłka” na etykiecie mówi niewiele, o ile nie podano rodzaju przetworu.

Przetwór (monografia EMA)	Status w UE	Dawka pojedyncza
Wyciąg suchy, wskaźnik DER 3–7,4:1, etanol 40–70%	Ugruntowane zastosowanie (dane kliniczne)	400–600 mg
Rozdrobniony lub sproszkowany korzeń jako napar	Tradycyjne zastosowanie	0,3–3 g w 150 mL wrzącej wody
Wyciąg suchy, wodny	Tradycyjne zastosowanie	420 mg
Wyciąg suchy, metanol 45%	Tradycyjne zastosowanie	144–288 mg lub 450 mg, w zależności od wyciągu
Wyciąg suchy, etanol 85%	Tradycyjne zastosowanie	322 mg

W analizach produktów mierzy się zazwyczaj dwie grupy składników korzenia: kwas walerenowy wraz z pochodnymi oraz walepotriaty (Shohet et al., Pharmazie 2001). Kwas walerenowy jest powszechnie stosowanym związkiem wskaźnikowym do oznaczania zawartości kozłka w produktach oraz we krwi (Anderson et al., Phytother Res 2005).

Proponowany mechanizm

W badaniach receptorowych kwas walerenowy i walerenol wiązały się ze swoistym miejscem na receptorach GABA-A (głównych receptorach hamujących w mózgu, będących również punktem uchwytu benzodiazepin) i nasilały ich odpowiedź na GABA. Mutacja punktowa w podjednostce β2 lub β3 silnie osłabiała ten efekt. U myszy kwas walerenowy zmniejszał zachowania lękopodobne, a efekt ten nie występował u myszy z mutacją w podjednostce β3 (Benke et al., Neuropharmacology 2009).

Są to wyniki z badań na zwierzętach i komórkach. EMA wskazuje, że efektów nasennych obserwowanych w badaniach klinicznych „nie można z pewnością przypisać żadnemu ze znanych składników” (monografia EMA).

Jak działa w organizmie

Dane farmakokinetyczne u ludzi ograniczają się do kwasu walerenowego. U 6 zdrowych dorosłych, którym podano pojedynczą dawkę 600 mg kozłka lekarskiego (Anderson et al., Phytother Res 2005):

Parametr	Wynik
Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego (u 5 z 6 badanych)	1–2 h
Stężenie maksymalne w surowicy	0,9–2,3 ng/mL
Okres półtrwania w fazie eliminacji	1,1 ± 0,6 h
Mierzalne stężenie w surowicy	Co najmniej przez 5 h
Ekspozycja (AUC)	Duża zmienność międzyosobnicza; brak związku z wiekiem lub masą ciała

Autorzy zauważyli, że osiągnięcie stężenia maksymalnego po 1–2 h wpisuje się w typowe zalecenie przyjmowania kozłka od 30 minut do 2 godzin przed snem. Unijna monografia podaje, że dla wyciągu o ugruntowanym zastosowaniu brak jest danych farmakokinetycznych. Wskazuje również, że początek działania pojawia się stopniowo, przez co kozłek „nie nadaje się do doraźnego leczenia interwencyjnego”, a dla uzyskania optymalnego efektu zaleca się ciągłe stosowanie przez 2–4 tygodnie (monografia EMA).

Status regulacyjny

Unia Europejska: komitet ds. produktów zielarskich (HMPC) przy EMA przyjął monografię w lutym 2016 r. Suchy wyciąg etanolowy ma status ugruntowanego zastosowania (popartego opublikowanymi badaniami klinicznymi) „w łagodzeniu stanów łagodnego napięcia nerwowego i zaburzeń snu”. Inne przetwory są rejestrowane wyłącznie na podstawie tradycyjnego zastosowania, co oznacza długoletnie stosowanie, a nie dowody z badań klinicznych. Proponowany kod ATC to N05CM09 (leki nasenne i uspokajające) (monografia EMA; podsumowanie EMA).
Stany Zjednoczone: produkty ziołowe do stosowania doustnego są zazwyczaj sprzedawane jako suplementy diety, których FDA (amerykańska Agencja Żywności i Leków) nie zatwierdza przed wprowadzeniem do sprzedaży (NCCIH). Kłącze i korzenie kozłka znajdują się na liście naturalnych substancji aromatyzujących dopuszczonych do stosowania w żywności (21 CFR 172.510). Kozłek lekarski nie jest substancją kontrolowaną.
Sport: kozłek lekarski nie jest wymieniony na Liście zabronionych substancji i metod Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) z 2026 r.. Jak w przypadku każdego suplementu, brak na liście nie mówi nic o rzeczywistym składzie konkretnego produktu.

Co pokazują badania

Sen i bezsenność: metaanalizy

Przeglądy badań nad stosowaniem kozłka w zaburzeniach snu prowadzą do niejednoznacznych wniosków. Większość z nich wskazuje, że subiektywnie oceniana jakość snu może ulec poprawie, natomiast obiektywne pomiary i zwalidowane wskaźniki bezsenności nie wykazują poprawy.

Przegląd	Badania	Główny wniosek
Bent et al., Am J Med 2006	16 badań randomizowanych, 1093 pacjentów	Poprawa jakości snu (tak/nie) w 6 badaniach: RR 1,8 (95% CI 1,2–2,9), z oznakami stronniczości publikacyjnej
Taibi et al., Sleep Med Rev 2007	37 badań (29 kontrolowanych)	Większość nie wykazała różnicy względem placebo; żadne z najnowszych i najbardziej rygorystycznych badań nie wykazało efektu
Fernández-San-Martín et al., Sleep Med 2010	18 badań randomizowanych	Czas zasypiania: różnica 0,70 min (95% CI −3,44 do 4,83); skala jakości snu: SMD −0,02 (95% CI −0,35 do 0,31); poprawa jakości snu (tak/nie): RR 1,37 (95% CI 1,05–1,78)
Leach and Page, Sleep Med Rev 2015	14 badań randomizowanych leków ziołowych, 1602 osoby z bezsennością	Brak istotnej różnicy względem placebo dla żadnego z 13 wskaźników skuteczności; więcej zdarzeń niepożądanych na osobę przy stosowaniu kozłka niż placebo
Shinjyo et al., J Evid Based Integr Med 2020	10 badań kontrolowanych placebo (jakość snu)	Efekt łączny 0,36 (95% CI −0,08 do 0,81), nieistotny statystycznie, przy wysokiej niejednorodności (I² 85%)
Valente et al., Eur Neuropsychopharmacol 2024	Przegląd parasolowy 8 przeglądów systematycznych	Brak dowodów na skuteczność w bezsenności; możliwa subiektywna poprawa jakości snu, niepotwierdzona w pomiarach obiektywnych

W analizie podgrup Shinjyo i współpracownicy stwierdzili większy efekt w badaniach całego korzenia (0,83; 95% CI 0,03–1,62) niż w badaniach ekstraktów (0,10; 95% CI −0,02 do 0,22). Oszacowanie dla całego korzenia opiera się na niewielu badaniach, a autorzy zasugerowali, że przyczyną niespójnych wyników może być zmienna jakość ekstraktów.

Główne badania dotyczące snu

Duże badanie internetowe. W Norwegii 405 dorosłych w wieku 18–75 lat z bezsennością zrandomizowano do grupy przyjmującej kozłek lekarski lub placebo przez 2 tygodnie. Dawka kozłka wynosiła trzy tabletki po 200 mg ekstraktu co wieczór, co odpowiadało 3600 mg korzenia (Oxman et al., PLoS One 2007):

Punkt końcowy	Kozłek względem placebo
Minimalnie istotna poprawa jakości snu (pierwszorzędowy)	29% względem 21%; różnica 7,5% (95% CI −0,9 do 15,9; p = 0,08), nieistotna statystycznie
Ocena snu jako „lepszego lub znacznie lepszego” na końcu badania	O 5,5% więcej w grupie kozłka (95% CI 0,2–10,8; p = 0,04)
Ciężkie zdarzenia niepożądane	Brak w obu grupach

Autorzy podsumowali, że kozłek lekarski wydaje się bezpieczny, ale wykazuje „co najwyżej skromne działanie korzystne”.

Badanie w laboratorium snu u starszych kobiet. W randomizowanym badaniu krzyżowym z podwójnie ślepą próbą 16 kobiet (średnia wieku 69 lat) z bezsennością przyjmowało 300 mg skoncentrowanego ekstraktu lub placebo 30 minut przed snem przez 2 tygodnie. Nie stwierdzono istotnych różnic w żadnym parametrze dotyczącym czasu zasypiania, czasu czuwania po zaśnięciu, wydajności snu ani subiektywnej jakości snu, ocenianych za pomocą polisomnografii (całonocnego zapisu snu), aktygrafii oraz dzienniczków snu (Taibi et al., Sleep Med 2009).

Wytyczne kliniczne

W wytycznych AASM z 2017 r. dotyczących farmakologicznego leczenia przewlekłej bezsenności sformułowano słabe zalecenie: „Sugerujemy, aby lekarze nie stosowali kozłka lekarskiego w leczeniu trudności z zasypianiem lub utrzymaniem snu (w porównaniu z brakiem leczenia) u dorosłych”. Zespół roboczy powołał się na brak skuteczności, z możliwym wyjątkiem niewielkiej poprawy czasu zasypiania, oraz ograniczone dane dotyczące zagrożeń (Sateia et al., J Clin Sleep Med 2017). Informacje o innych opcjach ocenianych w tych wytycznych można znaleźć na stronie poświęconej melatoninie. Inne ziele o podobnie niejednoznacznych wynikach w zaburzeniach snu opisano w artykule o rumianku.

Stany lękowe

W przeglądzie Cochrane znaleziono tylko jedno kwalifikujące się badanie randomizowane: 4-tygodniowe badanie pilotażowe z udziałem 36 osób z zespołem lęku uogólnionego, w którym porównywano kozłek lekarski, diazepam i placebo. Wyniki w skali lęku Hamiltona (HAM-A) nie różniły się istotnie między kozłkiem a placebo, a autorzy przeglądu uznali dowody za niewystarczające do wyciągnięcia jakichkolwiek wniosków (Miyasaka et al., Cochrane 2006).

Metaanaliza z 2020 r. obejmująca 7 badań kontrolowanych placebo dotyczących lęku wykazała bardzo wysoką niejednorodność (I² 93%) oraz istotną stronniczość publikacyjną (Shinjyo et al. 2020). W publicznym podsumowaniu EMA z 2025 r. wskazano, że w ocenianych przez agencję badaniach suchy wyciąg etanolowy był równie skuteczny jak leki porównawcze w łagodnych stanach lękowych, ale brak jest porównawczych badań długoterminowych (podsumowanie EMA). NCCIH uznaje dowody dotyczące lęku, depresji i stresu za niewystarczające do sformułowania wniosków (NCCIH).

Inne zastosowania

NCCIH odnotowuje, że trzy niewielkie badania sugerują możliwą pomoc kozłka w objawach menopauzy, ale dowody nie są wystarczające. Brakuje również wystarczających dowodów dotyczących zespołu napięcia przedmiesiączkowego czy bolesnego miesiączkowania (NCCIH). Żadne kontrolowane badania u ludzi nie wykazują wpływu na wzrost mięśni, stężenia hormonów, regenerację ani wydolność sportową.

Działania niepożądane i ryzyko

Ogólna tolerancja

NCCIH opisuje kozłek lekarski jako ogólnie bezpieczny przy krótkotrwałym stosowaniu u większości dorosłych. Był on stosowany bez widocznych zagrożeń w dawkach 300–600 mg na dobę przez okres do 6 tygodni; bezpieczeństwo długotrwałego przyjmowania nie jest znane. Zgłaszane działania niepożądane obejmują ból głowy, dolegliwości żołądkowe, uczucie otępienia, pobudzenie, niepokój oraz wyraziste sny (NCCIH). Unijna monografia wymienia objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności i skurcze brzucha, o nieznanej częstości występowania (monografia EMA).

Dane z badań klinicznych są w większości uspokajające, choć niejednorodne. W badaniu norweskim nie stwierdzono istotnych różnic w częstości łagodnych zdarzeń niepożądanych względem placebo (Oxman et al. 2007). Z kolei metaanaliza ziołowych metod leczenia bezsenności z 2015 r. wykazała większą liczbę zdarzeń niepożądanych na osobę podczas stosowania kozłka niż w grupie placebo (Leach and Page 2015).

Senność i prowadzenie pojazdów

Unijna monografia ostrzega, że kozłek lekarski może upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn (monografia EMA). NCCIH odradza łączenie go z alkoholem lub lekami uspokajającymi, ponieważ działanie nasenne jest możliwe, choć nieudowodnione.

Objawy odstawienne

NCCIH podaje, że u niektórych osób mogą wystąpić objawy odstawienne w przypadku nagłego przerwania przyjmowania kozłka po długotrwałym stosowaniu. Należą do nich lęk, drażliwość, zaburzenia rytmu serca, bezsenność oraz — rzadko — omamy (NCCIH).

Wątroba

W bardzo rzadkich przypadkach zgłaszano uszkodzenie wątroby, najczęściej wtedy, gdy kozłek przyjmowano łącznie z innymi ziołami. Jego długoterminowy wpływ na czynność wątroby nie jest znany (NCCIH). Pojedyncze opisy przypadków przypisują uszkodzenie wątroby samemu kozłkowi (Cohen and Del Toro, J Clin Gastroenterol 2008). W przypadku wieloskładnikowych preparatów „na sen” trudno jednak ustalić, które ziele odpowiada za reakcję.

Przedawkowanie

Unijna monografia przytacza dawkę około 20 g korzenia kozłka lekarskiego, która wywołała zmęczenie, skurcze brzucha, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, drżenie rąk i rozszerzenie źrenic. Objawy ustąpiły w ciągu 24 godzin (monografia EMA).

Interakcje

Enzymy CYP: u 12 zdrowych ochotników dawka 1000 mg kozłka przyjmowana co wieczór przez 14 dni nie miała wpływu na aktywność CYP2D6. Nieznacznie podniosła natomiast stężenie maksymalne alprazolamu, będącego substratem wskaźnikowym CYP3A4 (25 względem 31 ng/mL), nie zmieniając innych parametrów kinetycznych alprazolamu. Autorzy ocenili wystąpienie klinicznie istotnych interakcji jako mało prawdopodobne (Donovan et al., Drug Metab Dispos 2004).
Szerszy panel enzymatyczny: 28 dni przyjmowania kozłka nie wywołało istotnych zmian aktywności CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1 ani CYP3A4/5 u 12 ochotników (Gurley et al., Clin Pharmacol Ther 2005).
Organy regulacyjne: unijna monografia nie wymienia żadnych zgłoszonych interakcji (monografia EMA). NCCIH odradza łączenie z alkoholem lub lekami uspokajającymi.

Kto nie powinien go stosować

Dzieci poniżej 12 lat: niezalecany w UE ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności.
Ciąża i karmienie piersią: bezpieczeństwo nie zostało ustalone, a stosowanie w UE nie jest zalecane. NCCIH wskazuje, że dostępnych informacji jest niewiele.
Alergia: nadwrażliwość na kozłek lekarski jest jedynym wymienionym przeciwwskazaniem do stosowania doustnego.

Źródło: monografia EMA; NCCIH.

Jakość i zmienność produktów

Zawartość składników czynnych w produktach jest bardzo zróżnicowana. Australijska analiza 31 komercyjnych produktów z kozłkiem (herbat, tabletek, kapsułek i płynów) wykazała zawartość kwasu walerenowego i jego pochodnych w przedziale od poniżej 0,01 do 6,32 mg/g. Produkty standaryzowane na zawartość kwasu walerenowego miały średnio 3,56 mg/g, w porównaniu z 0,89 mg/g w produktach niestandaryzowanych (Shohet et al., Pharmazie 2001). Stężenia kwasu walerenowego we krwi różnią się również znacznie pomiędzy poszczególnymi osobami przyjmującymi tę samą dawkę (Anderson et al. 2005). Oba te czynniki mogą częściowo tłumaczyć niespójność wyników badań klinicznych.

Najważniejsze informacje

Niejednoznaczne dowody dotyczące snu. Niektóre metaanalizy wskazują na poprawę subiektywnie ocenianej jakości snu, ale czas zasypiania oraz parametry snu mierzone obiektywnie na ogół nie ulegają poprawie względem placebo.
Różnice w wytycznych w zależności od regionu. W UE określony wyciąg etanolowy ma uznane zastosowanie w stanach łagodnego napięcia nerwowego i zaburzeniach snu; w USA wytyczne AASM sugerują niestosowanie kozłka w przewlekłej bezsenności.
Nie jest to szybko działający środek nasenny. Unijna monografia podkreśla, że działanie narasta stopniowo i zaleca 2–4 tygodnie stosowania; sam kwas walerenowy ma okres półtrwania wynoszący około 1 godziny.
Ogólnie dobrze tolerowany przy krótkotrwałym stosowaniu. Działania niepożądane są zazwyczaj łagodne (ból głowy, dolegliwości żołądkowe, wyraziste sny), jednak bezpieczeństwo długoterminowe, rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby oraz objawy odstawienne po przewlekłym stosowaniu pozostają nierozstrzygnięte.
Niskie ryzyko interakcji w badaniach, ale zalecana ostrożność przy lekach uspokajających. Dwa badania u ludzi wykazały niewielki lub zerowy wpływ na enzymy CYP; odradza się jednak łączenie go z alkoholem lub środkami uspokajającymi.
Brak wykazanego wpływu na wydolność. Nie przeprowadzono badań u ludzi oceniających wpływ na mięśnie, hormony czy wyniki sportowe, a kozłek nie znajduje się na liście WADA.

Źródła

National Center for Complementary and Integrative Health. Valerian: usefulness and safety. Zaktualizowano w maju 2025 r. NCCIH.
Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Valeriana officinalis L., radix. EMA/HMPC/150848/2015, Corr. Przyjęto 2 lutego 2016 r. EMA.
Committee on Herbal Medicinal Products. Assessment report summary for the public: valerian root, Valeriana officinalis L., radix. EMA/HMPC/387742/2025. 19 listopada 2025 r. EMA.
Natural flavoring substances and natural substances used in conjunction with flavors. 21 CFR 172.510. eCFR.
World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List 2026. WADA 2026 Prohibited List.
Anderson GD, Elmer GW, Kantor ED, et al. Pharmacokinetics of valerenic acid after administration of valerian in healthy subjects. Phytother Res. 2005;19(9):801–803. PubMed.
Benke D, Barberis A, Kopp S, et al. GABA A receptors as in vivo substrate for the anxiolytic action of valerenic acid, a major constituent of valerian root extracts. Neuropharmacology. 2009;56(1):174–181. PubMed.
Bent S, Padula A, Moore D, et al. Valerian for sleep: a systematic review and meta-analysis. Am J Med. 2006;119(12):1005–1012. PubMed.
Taibi DM, Landis CA, Petry H, Vitiello MV. A systematic review of valerian as a sleep aid: safe but not effective. Sleep Med Rev. 2007;11(3):209–230. PubMed.
Fernández-San-Martín MI, Masa-Font R, Palacios-Soler L, et al. Effectiveness of Valerian on insomnia: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Sleep Med. 2010;11(6):505–511. PubMed.
Leach MJ, Page AT. Herbal medicine for insomnia: a systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2015;24:1–12. PubMed.
Shinjyo N, Waddell G, Green J. Valerian root in treating sleep problems and associated disorders-a systematic review and meta-analysis. J Evid Based Integr Med. 2020;25:2515690X20967323. PubMed; PMC.
Valente V, Machado D, Jorge S, et al. Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence. Eur Neuropsychopharmacol. 2024;82:6–28. PubMed.
Sateia MJ, Buysse DJ, Krystal AD, et al. Clinical practice guideline for the pharmacologic treatment of chronic insomnia in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):307–349. PubMed; PMC.
Oxman AD, Flottorp S, Håvelsrud K, et al. A televised, web-based randomised trial of an herbal remedy (valerian) for insomnia. PLoS One. 2007;2(10):e1040. PubMed; PMC.
Taibi DM, Vitiello MV, Barsness S, et al. A randomized clinical trial of valerian fails to improve self-reported, polysomnographic, and actigraphic sleep in older women with insomnia. Sleep Med. 2009;10(3):319–328. PubMed.
Miyasaka LS, Atallah AN, Soares BG. Valerian for anxiety disorders. Cochrane Database Syst Rev. 2006;(4):CD004515. PubMed.
Donovan JL, DeVane CL, Chavin KD, et al. Multiple night-time doses of valerian (Valeriana officinalis) had minimal effects on CYP3A4 activity and no effect on CYP2D6 activity in healthy volunteers. Drug Metab Dispos. 2004;32(12):1333–1336. PubMed.
Gurley BJ, Gardner SF, Hubbard MA, et al. In vivo effects of goldenseal, kava kava, black cohosh, and valerian on human cytochrome P450 1A2, 2D6, 2E1, and 3A4/5 phenotypes. Clin Pharmacol Ther. 2005;77(5):415–426. PubMed.
Cohen DL, Del Toro Y. A case of valerian-associated hepatotoxicity. J Clin Gastroenterol. 2008;42(8):961–962. PubMed.
Shohet D, Wills RB, Stuart DL. Valepotriates and valerenic acids in commercial preparations of valerian available in Australia. Pharmazie. 2001;56(11):860–863. PubMed.

Korzeń kozłka lekarskiego (waleriana)