Preparaty doustne

Androstendion (4-AD)

Zaktualizowano · 23 źródła

Androstendion, często skracany do „andro” lub 4-AD, to hormon steroidowy wytwarzany przez organizm w nadnerczach i gonadach (jądrach i jajnikach). Dzieli go jeden etap enzymatyczny zarówno od testosteronu, jak i od estronu, dlatego pod koniec lat 1990. sprzedawano go jako „naturalny” sposób na podniesienie poziomu testosteronu. Wzbudził szerokie zainteresowanie opinii publicznej, gdy jego stosowanie przez baseballistę Marka McGwire’a wyszło na jaw w sezonie 1998, w którym pobił rekord home runów (Brown et al., J Health Commun 2003).

Kontrolowane badania, które nastąpiły później, nie potwierdziły tego marketingu. U mężczyzn androstendion wiarygodnie podnosił poziom estrogenów i obniżał cholesterol HDL („dobry”), ale jego wpływ na testosteron był niewielki, niespójny i krótkotrwały, a do treningu oporowego nie dodawał ani mięśni, ani siły. Od 20 stycznia 2005 r. jest w USA substancją kontrolowaną z wykazu III (Schedule III), a w sporcie jest zabroniony przez cały czas.

Ta strona podsumowuje, co podają badania kliniczne, FDA i DEA. Ma wyłącznie charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość Szczegóły
Klasa Endogenny steroid C19; bezpośredni prekursor testosteronu i estronu („prohormon”)
Nazwa chemiczna Androst-4-eno-3,17-dion; C₁₉H₂₆O₂; 286,4 g/mol
Badana droga podania Doustna
Dawki w badaniach 50–300 mg/dobę, od jednego dnia do 12 tygodni
Okres półtrwania W omówionych tu badaniach nie podano okresu półtrwania doustnego androstendionu; testosteron we krwi wracał do wartości wyjściowych 24 h po dawce
Główne działanie hormonalne u mężczyzn Stały wzrost estradiolu i estronu; testosteron całkowity bez zmian w większości badań
Mięśnie i siła Brak dodatkowej korzyści w porównaniu z placebo w badaniach randomizowanych
Status w USA Steryd anaboliczny z wykazu III (Schedule III) (21 CFR 1308.13) od 20 stycznia 2005 r.; wcześniej sprzedawany jako suplement diety
Status WADA Zabroniony przez cały czas (S1.1 anaboliczno-androgenne steroidy)

Czym jest

Androstendion to androst-4-eno-3,17-dion, o wzorze C₁₉H₂₆O₂ i masie cząsteczkowej 286,4 g/mol (PubChem). Jest naturalnym hormonem u obu płci. FDA opisuje go jako słaby androgen i prohormon, który jest produktem pośrednim w biosyntezie testosteronu, estronu i estradiolu z DHEA (memorandum FDA CFSAN, 2022).

Jego miejsce w szlaku wyjaśnia większość tego, co wykazały badania:

Przemiana Produkt Dlaczego ma znaczenie
Przemiana w testosteron Testosteron Działanie, którego chcieli użytkownicy
Aromatyzacja (przez enzym aromatazę) Estron, następnie estradiol Działanie obserwowane najczęściej u mężczyzn
Powstawanie z DHEA Sam androstendion DHEA znajduje się o jeden etap wcześniej (zobacz DHEA)

Androstendion działa też bezpośrednio na receptor androgenowy, ale słabo. W hodowli komórkowej zachowywał się jak częściowy agonista/antagonista: wiązał pełnej długości receptor z powinowactwem 30–70 nM i częściowo blokował ekspresję genów zależną od DHT, do 30% (Chen et al., J Steroid Biochem Mol Biol 2004). Czy ma to znaczenie przy dawkach stosowanych przez ludzi, nie wiadomo.

Nazwa „4-AD” nie jest ujednolicona. Niektórzy sprzedawcy używali jej także dla 4-androstenediolu, innego związku. Androstendion różni się też od 1-androstendionu (1-AD), który ma wiązanie podwójne w innym położeniu (androst-1-en zamiast androst-4-en).

Jak działa w organizmie

Gdy androstendion zostaje połknięty, duża jego część ulega przemianie, zanim dotrze do krążenia ogólnego. W badaniu randomizowanym z udziałem 37 mężczyzn, którym podawano 0, 100 lub 300 mg/dobę przez 7 dni, metabolity testosteronu w moczu wzrosły wielokrotnie, a glukuronid testosteronu w surowicy (nieczynna, rozpuszczalna w wodzie postać wytwarzana do wydalenia) wzrósł znacznie bardziej niż sam testosteron w surowicy (Leder et al., JCEM 2001). Autorzy stwierdzili, że doustny androstendion jest w dużej mierze przekształcany w glukuronid testosteronu i inne metabolity androgenów, zanim trafi do krwiobiegu.

Miara Kontrola 100 mg/dobę 300 mg/dobę
Zmiana AUC glukuronidu testosteronu w surowicy (doba 1, 16 mężczyzn) −18% +579% +1267%
Wydalanie androsteronu z moczem, średnia z dób 1 i 7 (µg/h) 215 3836 8142
Wydalanie etiocholanolonu z moczem, średnia z dób 1 i 7 (µg/h) 175 4306 10 070

Odpowiedź wydaje się też słabnąć przy dalszym stosowaniu. W badaniu w układzie naprzemiennym (crossover) z udziałem 8 mężczyzn w wieku 40–48 lat przyjmujących 200 mg/dobę wzrost androstendionu w surowicy po dawce (pole pod krzywą) wyniósł 108,3 nmol/L w dobie 0, ale 43,4 nmol/L w dobie 28, wobec 2,1 nmol/L po placebo (jednostki zgodnie z publikacją) (Beckham & Earnest, Br J Sports Med 2003). Testosteron nie zmienił się w żadnym z tych punktów czasowych.

Efekty są krótkotrwałe. W 7-dniowym badaniu u młodych mężczyzn testosteron zmierzony 24 godziny po ostatniej dawce nie zmienił się w porównaniu z wartością wyjściową nawet w grupie, w której w ciągu dnia obserwowano wzrost (Leder et al., JAMA 2000). W cytowanych tu badaniach nie podano formalnego okresu półtrwania w fazie eliminacji doustnego androstendionu, więc go nie podajemy.

Status regulacyjny

Androstendion był w USA sprzedawany jako suplement diety do wejścia w życie ustawy Anabolic Steroid Control Act z 2004 roku (Public Law 108-358). Prezydent podpisał ją 22 października 2004 r., a weszła w życie 20 stycznia 2005 r. Ustawa wymieniła 59 konkretnych substancji, w tym 4-androstendion, jako steroidy anaboliczne, co uczyniło je substancjami kontrolowanymi z wykazu III (Schedule III) (ostateczna reguła DEA, Federal Register 2005). Zanim ustawa została uchwalona, FDA wzywała do zakazu sprzedaży androstendionu (Brown et al., Med Sci Sports Exerc 2006).

Obecnie 4-androstendion (androst-4-en-3,17-dion) figuruje z nazwy w federalnym wykazie III steroidów anabolicznych (21 CFR 1308.13).

W 2022 roku centrum bezpieczeństwa żywności FDA oceniło, czy androstendion mógłby być stosowany w żywności. Stwierdziło, że dostępne dane nie potwierdzają jego bezpieczeństwa dla ogółu ludności, a dodawanie go do żywności jest użyciem niebezpiecznego dodatku do żywności, co sprawia, że żywność jest zafałszowana w rozumieniu federalnej ustawy o żywności, lekach i kosmetykach (memorandum FDA CFSAN, 2022).

W sporcie Lista zabronionych substancji WADA na 2026 rok wymienia androstendion (androst-4-eno-3,17-dion) w grupie S1.1 anaboliczno-androgenne steroidy. Jest zabroniony w zawodach i poza nimi, jako substancja nieokreślona, gdy jest podawany egzogennie.

Co pokazują badania

Testosteron i estrogeny u mężczyzn

W poniższych badaniach androstendion podawano zdrowym mężczyznom z prawidłowym poziomem testosteronu.

Badanie Projekt, n Dawka i czas trwania Testosteron całkowity Estrogeny
King et al., JAMA 1999 RCT, 20 trenujących mężczyzn w wieku 19–29 lat 300 mg/dobę, 8 tygodni Bez zmian (wolny i całkowity) Estradiol 220 → 310 pmol/L w tygodniu 2; estron wyższy
Leder et al., JAMA 2000 RCT otwarte, 42 mężczyzn w wieku 20–40 lat 0, 100 lub 300 mg/dobę, 7 dni AUC −2%, −4%, +34% (istotne tylko przy 300 mg) AUC estradiolu +4%, +42%, +128%
Brown et al., JCEM 2000 RCT podwójnie zaślepione, 55 mężczyzn w wieku 30–56 lat 100 mg trzy razy dziennie, 28 dni Bez zmian; wolny testosteron +45%, DHT +83% Estradiol +68%
Broeder et al., Arch Intern Med 2000 RCT podwójnie zaślepione, 50 mężczyzn w wieku 35–65 lat (w tym grupa z androstenediolem) 200 mg/dobę, 12 tygodni +16% po 1 miesiącu, powrót do wartości wyjściowych do tygodnia 12 Estron i estradiol wyższe
Rasmussen et al., JCEM 2000 Badanie kontrolowane, 6 leczonych mężczyzn 100 mg/dobę, 5 dni Bez zmian Estradiol wyższy

Wzorzec jest spójny: estrogeny rosły we wszystkich wymienionych badaniach, a testosteron całkowity albo się nie zmieniał, albo rósł tylko krótko (przy 300 mg/dobę przez 7 dni oraz o 16% po 1 miesiącu przy 200 mg/dobę, zanim wrócił do wartości wyjściowych). Indywidualne odpowiedzi bardzo się różniły (Leder et al., JAMA 2000). W trwającym 12 tygodni Andro Project hormon luteinizujący (LH, sygnał z przysadki napędzający wytwarzanie testosteronu w jądrach) spadł o 18–33%. Autorzy przypisali powrót testosteronu do wartości wyjściowych nasilonej aromatyzacji oraz hamowaniu własnej produkcji organizmu (Broeder et al., 2000).

Metaanaliza z 2022 roku obejmująca osiem badań randomizowanych wykazała, że androstendion podnosił estradiol i obniżał cholesterol HDL, bez istotnego wpływu na testosteron, masę ciała ani BMI (Pang et al., Hormones 2022).

Mięśnie, siła i skład ciała

Żadne badanie randomizowane nie wykazało, że androstendion poprawia wyniki treningu ponad placebo:

  • Młodzi mężczyźni, 8 tygodni. Siła prostowników kolana, wielkość włókien mięśniowych typu 2, beztłuszczowa masa ciała i utrata tłuszczu poprawiły się podobnie po androstendionie 300 mg/dobę i po placebo (King et al., 1999).
  • Mężczyźni w wieku 35–65 lat, 12 tygodni. Ani androstendion, ani androstenediol w dawce 200 mg/dobę nie zwiększyły siły ani nie poprawiły składu ciała w porównaniu z placebo (Broeder et al., 2000).
  • Trenujący mężczyźni w wieku około 48 lat, 12 tygodni. U 40 mężczyzn 100 mg/dobę androstendionu lub DHEA dawało niewielkie przyrosty beztłuszczowej masy ciała (0,5 kg po androstendionie) i siły, które nie różniły się od placebo (Wallace et al., Med Sci Sports Exerc 1999).
  • Obrót białek mięśniowych. Pięć dni stosowania 100 mg/dobę nie zmieniło syntezy ani rozpadu białek mięśniowych ani bilansu netto w obrębie nogi, mierzonych za pomocą wlewu znakowanego izotopami trwałymi i biopsji (Rasmussen et al., 2000).

Przegląd piśmiennictwa o prohormonach z 2006 roku wykazał, że androstendion i pokrewne suplementy nie wywołują u mężczyzn efektów anabolicznych ani ergogenicznych i mogą zwiększać ryzyko dla zdrowia (Brown et al., 2006).

Kobiety

U kobiet względne wzrosty testosteronu były znacznie większe niż u mężczyzn.

  • Kobiety po menopauzie. W badaniu randomizowanym z udziałem 30 kobiet pojedyncza dawka 50 mg lub 100 mg zwiększyła AUC testosteronu o 185% i 457%. Szczytowy testosteron przekroczył górną granicę normy u 4 z 10 kobiet przy 50 mg i u 6 z 10 przy 100 mg. Estron wzrósł, ale estradiol nie (Leder et al., JCEM 2002).
  • Młode kobiety stosujące antykoncepcję hormonalną. W podwójnie zaślepionym badaniu crossover z udziałem 10 kobiet, którym podano oczyszczoną dawkę 100 mg, AUC testosteronu wzrosło około 16-krotnie, a szczytowy testosteron osiągnął 14–54 nmol/L, znacznie powyżej żeńskiego zakresu referencyjnego. Średnio 12,5% (zakres 7,8–21,6%) dawki zostało przekształcone w testosteron (Bassindale et al., JCEM 2004).

Były to krótkie badania z pojedynczą dawką. Żadne badanie nie mierzyło długoterminowych skutków regularnego stosowania u kobiet.

Działania niepożądane i ryzyko

Cholesterol

Obniżony cholesterol HDL był najczęściej powtarzającym się niekorzystnym ustaleniem:

Badanie Zmiana HDL
King et al., 1999 (300 mg/dobę) 42 → 37 mg/dL po 2 tygodniach, utrzymujące się na niskim poziomie do tygodnia 8
Brown et al., 2000 (300 mg/dobę) −10% w ciągu 28 dni
Broeder et al., 2000 (200 mg/dobę) HDL niekorzystnie zmieniony; wskaźnik lipidowy (LDL/HDL)/(apoA/apoB) +10,5%, podczas gdy HDL wzrósł o 5,1% po placebo

Jedno 12-tygodniowe badanie przy 100 mg/dobę nie wykazało istotnych zmian lipidów (Wallace et al., 1999). Metaanaliza z 2022 roku mimo to wykazała istotny zbiorczy spadek HDL (Pang et al., 2022).

Działanie estrogenowe i hamowanie własnego testosteronu

Ponieważ androstendion podnosi estradiol u mężczyzn, niesie ryzyko nadmiaru estrogenów. Przegląd FDA z 2022 roku wymienia działania feminizujące, takie jak ginekomastia (rozrost tkanki piersi) u mężczyzn oraz, u nastolatków, możliwe przedwczesne zamknięcie chrząstek wzrostowych (memorandum FDA CFSAN, 2022).

Nie jest „nie hamujący”. LH spadł o 18–33% w ciągu 12 tygodni w Andro Project (Broeder et al., 2000). Opublikowany opis przypadku dotyczył 29-letniego kulturysty z impotencją i ciężką oligospermią (bardzo małą liczbą plemników) podczas stosowania androstendionu. Objawy i wyniki badania nasienia wróciły do normy 6 miesięcy po odstawieniu (Ritter et al., Fertil Steril 2005).

Kobiety i dzieci

U kobiet pojedyncze dawki podnosiły testosteron powyżej normalnego zakresu żeńskiego u wielu uczestniczek (Leder et al., 2002; Bassindale et al., 2004). Przegląd FDA zauważa, że nadmierna ekspozycja na androgeny w ciąży może powodować wirylizację rozwijającego się płodu żeńskiego, a poziomy hormonów płciowych przekraczające fizjologiczne u dzieci mogą powodować wczesne dojrzewanie (memorandum FDA CFSAN, 2022).

Wyniki dotyczące nowotworów u zwierząt

Narodowy Program Toksykologii (NTP) podawał androstendion przez zgłębnik do żołądka szczurom i myszom przez 2 lata w dawkach do 50 mg/kg (NTP TR-560, 2010). Są to wyniki u zwierząt i nie wykazano ich u ludzi:

  • Myszy: wyraźne dowody działania rakotwórczego, oparte na guzach wątroby (gruczolak i rak wątrobowokomórkowy) u obu płci oraz hepatoblastoma u samców.
  • Szczury: niejednoznaczne dowody, oparte na guzach płuc u samców i białaczce z komórek jednojądrzastych u samic.
  • Toksyczność genetyczna: brak działania mutagennego w testach bakteryjnych.

FDA przytoczyła te wyniki w 2022 roku, wraz z doniesieniami o możliwej toksyczności dla rozrodczości, rozwoju i układu sercowo-naczyniowego, uznając, że dane nie potwierdzają jego bezpieczeństwa jako składnika żywności (memorandum FDA CFSAN, 2022).

Jakość, zanieczyszczenia i badania antydopingowe

Gdy androstendion był sprzedawany bez recepty, jakość produktów była słaba. Badanie UCLA przeanalizowało 7 marek. Jedna nie zawierała androstendionu, jedna zawierała 10 mg testosteronu, a cztery kolejne zawierały 90% lub mniej deklarowanej ilości (Catlin et al., JAMA 2000).

To samo badanie wykazało, że androstendion użyty w badaniu, czysty przy granicy wykrywalności 0,1%, zawierał 19-norandrostendion na poziomie 0,001%. To wystarczyło, by marker nandrolonu 19-norandrosteron przekroczył próg raportowania 2,0 ng/mL u 20 z 24 mężczyzn przyjmujących 100 lub 300 mg/dobę. Innymi słowy, stosowanie androstendionu mogło dać wynik dodatni w badaniu na nandrolon.

Standardowe badanie przesiewowe stosunku testosteronu do epitestosteronu (T/E) jest zawodne w przypadku samego androstendionu. Po 28 dniach przy 300 mg/dobę średni stosunek T/E wzrósł z 1,2 do 4,0, ale tylko 1 z mężczyzn przekroczył wówczas stosowaną wartość graniczną (ponad 6,0) (Brown et al., JCEM 2004).

Najważniejsze informacje

  • Naturalny hormon, nie sprawdzony budulec mięśni. Androstendion jest bezpośrednim prekursorem testosteronu i estronu, ale badania randomizowane nie wykazały dodatkowego przyrostu siły, wielkości włókien mięśniowych ani beztłuszczowej masy ciała w porównaniu z placebo.
  • Estrogen rośnie wiarygodniej niż testosteron. U mężczyzn estradiol rósł we wszystkich badaniach, a testosteron całkowity nie zmieniał się w większości badań, a każdy jego wzrost był krótkotrwały.
  • Cholesterol HDL spada. Kilka badań i metaanaliza z 2022 roku wykazały niższy HDL, a przy dłuższym stosowaniu obserwowano hamowanie LH.
  • Kobiety reagują silnie. Pojedyncze dawki podnosiły testosteron powyżej normalnego zakresu żeńskiego u wielu kobiet.
  • Sygnał nowotworowy u zwierząt. 2-letnie badanie NTP wykazało wyraźne dowody guzów wątroby u myszy; brakuje danych u ludzi dotyczących nowotworów.
  • Kontrolowany i zakazany w sporcie. Od 2005 roku jest w USA sterydem anabolicznym z wykazu III (Schedule III) i znajduje się na Liście zabronionych substancji WADA.

Źródła

  1. Brown WJ, Basil MD, Bocarnea MC. The influence of famous athletes on health beliefs and practices: Mark McGwire, child abuse prevention, and Androstenedione. J Health Commun. 2003;8(1):41–57. PubMed.
  2. National Center for Biotechnology Information. Androstenedione, CID 6128. PubChem. PubChem.
  3. Center for Food Safety and Applied Nutrition, Office of Food Additive Safety. Regulatory status and review of available information pertaining to 4-androstenedione: lack of general recognition of safety for its use in foods. FDA memorandum, March 1, 2022. FDA.
  4. Chen F, Knecht K, Leu C, et al. Partial agonist/antagonist properties of androstenedione and 4-androsten-3beta,17beta-diol. J Steroid Biochem Mol Biol. 2004;91(4-5):247–257. PubMed.
  5. Leder BZ, Catlin DH, Longcope C, et al. Metabolism of orally administered androstenedione in young men. J Clin Endocrinol Metab. 2001;86(8):3654–3658. PubMed.
  6. Beckham SG, Earnest CP. Four weeks of androstenedione supplementation diminishes the treatment response in middle aged men. Br J Sports Med. 2003;37(3):212–218. PubMed.
  7. Leder BZ, Longcope C, Catlin DH, et al. Oral androstenedione administration and serum testosterone concentrations in young men. JAMA. 2000;283(6):779–782. PubMed.
  8. Drug Enforcement Administration. Implementation of the Anabolic Steroid Control Act of 2004. Final rule. Federal Register. December 16, 2005;70(241):74653–74658 (FR Doc 05-23907). govinfo.
  9. Brown GA, Vukovich M, King DS. Testosterone prohormone supplements. Med Sci Sports Exerc. 2006;38(8):1451–1461. PubMed.
  10. Code of Federal Regulations. 21 CFR 1308.13, Schedule III. 21 CFR 1308.13.
  11. World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. In effect from January 1, 2026. WADA 2026 Prohibited List.
  12. King DS, Sharp RL, Vukovich MD, et al. Effect of oral androstenedione on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men: a randomized controlled trial. JAMA. 1999;281(21):2020–2028. PubMed.
  13. Brown GA, Vukovich MD, Martini ER, et al. Endocrine responses to chronic androstenedione intake in 30- to 56-year-old men. J Clin Endocrinol Metab. 2000;85(11):4074–4080. PubMed.
  14. Broeder CE, Quindry J, Brittingham K, et al. The Andro Project: physiological and hormonal influences of androstenedione supplementation in men 35 to 65 years old participating in a high-intensity resistance training program. Arch Intern Med. 2000;160(20):3093–3104. PubMed.
  15. Rasmussen BB, Volpi E, Gore DC, Wolfe RR. Androstenedione does not stimulate muscle protein anabolism in young healthy men. J Clin Endocrinol Metab. 2000;85(1):55–59. PubMed.
  16. Pang Q, Jia A, Al Masri MK, et al. The effect of androstenedione supplementation on testosterone, estradiol, body composition, and lipid profile: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Hormones (Athens). 2022;21(4):545–554. PubMed.
  17. Wallace MB, Lim J, Cutler A, Bucci L. Effects of dehydroepiandrosterone vs androstenedione supplementation in men. Med Sci Sports Exerc. 1999;31(12):1788–1792. PubMed.
  18. Leder BZ, Leblanc KM, Longcope C, et al. Effects of oral androstenedione administration on serum testosterone and estradiol levels in postmenopausal women. J Clin Endocrinol Metab. 2002;87(12):5449–5454. PubMed.
  19. Bassindale T, Cowan DA, Dale S, et al. Effects of oral administration of androstenedione on plasma androgens in young women using hormonal contraception. J Clin Endocrinol Metab. 2004;89(12):6030–6038. PubMed.
  20. Ritter RH, Cryar AK, Hermans MR. Oral androstenedione-induced impotence and severe oligospermia. Fertil Steril. 2005;84(1):217. PubMed.
  21. National Toxicology Program. Toxicology and carcinogenesis studies of androstenedione (CAS No. 63-05-8) in F344/N rats and B6C3F1 mice (gavage studies). Natl Toxicol Program Tech Rep Ser. 2010;(560). PubMed.
  22. Catlin DH, Leder BZ, Ahrens B, et al. Trace contamination of over-the-counter androstenedione and positive urine test results for a nandrolone metabolite. JAMA. 2000;284(20):2618–2621. PubMed.
  23. Brown GA, Vukovich MD, King DS. Urinary excretion of steroid metabolites after chronic androstenedione ingestion. J Clin Endocrinol Metab. 2004;89(12):6235–6238. PubMed.