Cynk to niezbędny pierwiastek śladowy. Do prawidłowego działania potrzebuje go blisko 100 enzymów, utrzymuje strukturę białek z motywem „palca cynkowego”, które włączają i wyłączają geny, oraz jest niezbędny dla wzrostu, funkcji układu odpornościowego i rozrodczości. Głównymi źródłami pokarmowymi są czerwone mięso, niektóre owoce morza i pełne ziarna zbóż. Jest również sprzedawany w wielu postaciach jako suplement diety, w pastylkach do ssania na przeziębienie oraz w dwóch lekach zatwierdzonych przez FDA (amerykańską Agencję Żywności i Leków).
W środowisku osób trenujących cynk bywa promowany jako środek podnoszący stężenie testosteronu, często jako składnik preparatów typu „ZMA”. Dowody naukowe wyraźnie zależą od wyjściowego stanu zaopatrzenia organizmu w cynk. U mężczyzn, u których wywołano niedobór cynku, stężenie testosteronu spada, a u starszych mężczyzn z niedoborem wzrasta po suplementacji cynkiem. U mężczyzn, którzy już dostarczają organizmowi wystarczającą ilość cynku, badania kontrolowane nie wykazują wzrostu stężenia testosteronu. Najważniejsza informacja dotycząca bezpieczeństwa: górny tolerowany poziom spożycia w USA wynosi 40 mg/dzień ze wszystkich źródeł łącznie; ustalono go dlatego, że wyższe spożycie obniża poziom miedzi w organizmie, a długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek może prowadzić do niedoboru miedzi z niedokrwistością i uszkodzeniem nerwów.
Ta strona podsumowuje informacje zawarte w raporcie dotyczącym norm żywieniowych amerykańskich National Academies, charakterystykach produktów FDA oraz badaniach klinicznych. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Typ | Niezbędny pierwiastek śladowy; suplement diety i składnik leków zatwierdzonych przez FDA |
| Rozmieszczenie w organizmie | Ponad 85% w mięśniach szkieletowych i kościach; w osoczu znajduje się zaledwie około 0,1% |
| Zalecane dzienne spożycie (RDA) dla dorosłych (USA) | Mężczyźni 11 mg/dzień; kobiety 8 mg/dzień (ciąża 11 mg/dzień, laktacja 12 mg/dzień, w wieku 19+ lat) |
| Górny poziom spożycia (USA) | 40 mg/dzień dla dorosłych, łącznie z pożywienia, wody i suplementów |
| Typowe spożycie w USA | Mediana około 14 mg/dzień u mężczyzn i 9 mg/dzień u kobiet w wieku 19–50 lat |
| Dawki w cytowanych badaniach | 30 mg/dzień (badania nad testosteronem i płodnością); 50 mg/dzień (badania dotyczące miedzi); 80 mg/dzień (badanie okulistyczne AREDS) |
| Okres półtrwania | Brak jednej wartości dla osocza; w badaniu ze znacznikiem obejmującym całe ciało wolna faza obrotu miała okres półtrwania około 218 dni u osób z grupy referencyjnej |
| Zatwierdzone leki | Octan cynku (Galzin) w chorobie Wilsona; siarczan cynku do wstrzykiwań w żywieniu dożylnym |
| Status WADA | Niewymieniony na Liście zabronionych substancji i metod 2026 |
Czym jest
Instytut Medycyny (Institute of Medicine, IOM) amerykańskich National Academies dzieli funkcje cynku na trzy grupy (IOM 2001):
- Katalityczna. Blisko 100 swoistych enzymów zależy od cynku, w tym polimerazy RNA, dehydrogenaza alkoholowa, anhydraza węglanowa i fosfataza alkaliczna.
- Strukturalna. Cynk odpowiada za właściwe pofałdowanie białek z motywem „palca cynkowego”, z których wiele to czynniki transkrypcyjne regulujące ekspresję genów, takie jak receptory kwasu retinowego i witaminy D. Stabilizuje również dysmutazę ponadtlenkową miedziowo-cynkową – enzym antyoksydacyjny.
- Regulacyjna. Cynk włącza geny takie jak gen metalotioneiny – białka wiążącego i transportującego cynk (oraz miedź) wewnątrz komórek.
Ponad 85% cynku w organizmie znajduje się w mięśniach szkieletowych i kościach. Cynk w osoczu stanowi zaledwie około 0,1% całkowitej puli i jest ściśle utrzymywany na poziomie około 10–15 μmol/L (≈65–98 μg/dL). Zakażenie, uraz i stres obniżają jego stężenie, podobnie jak posiłki, dlatego stężenie cynku w osoczu jest mało czułym wskaźnikiem zaopatrzenia organizmu w ten pierwiastek. Jako próg niskich wartości przed śniadaniem IOM podaje 70 μg/dL (IOM 2001).
Referencyjne normy spożycia
IOM ustalił zalecane dzienne spożycie (Recommended Dietary Allowance, RDA) metodą czynnikową: zsumowano dzienne straty cynku (z moczem, przez skórę i pot, z nasieniem lub krwią miesiączkową oraz przez przewód pokarmowy) i obliczono spożycie niezbędne do wchłonięcia ilości pozwalającej te straty uzupełnić (IOM 2001).
| Grupa | EAR (mg/dzień) | RDA (mg/dzień) | UL (mg/dzień) |
|---|---|---|---|
| Dzieci 1–3 lata | 2,5 | 3 | 7 |
| Dzieci 4–8 lat | 4 | 5 | 12 |
| Wiek 9–13 lat | 7 | 8 | 23 |
| Chłopcy 14–18 lat | 8,5 | 11 | 34 |
| Dziewczęta 14–18 lat | 7,3 | 9 | 34 |
| Mężczyźni 19 lat i starsi | 9,4 | 11 | 40 |
| Kobiety 19 lat i starsze | 6,8 | 8 | 40 |
| Ciąża, 19–50 lat | 9,5 | 11 | 40 |
| Laktacja, 19–50 lat | 10,4 | 12 | 40 |
EAR (Estimated Average Requirement) to szacowane średnie zapotrzebowanie, czyli spożycie pokrywające potrzeby połowy zdrowych osób. Wartość RDA ustalono na poziomie 120% EAR.
IOM wskazuje dwie grupy, które mogą potrzebować więcej cynku:
- Wegetarianie. Ziarna zbóż i rośliny strączkowe są bogate w fityniany, które wiążą cynk w przewodzie pokarmowym. Zapotrzebowanie może być nawet o 50% wyższe u ścisłych wegetarian, u których stosunek molowy fitynianów do cynku w diecie przekracza 15:1.
- Osoby nadużywające alkoholu. Długotrwałe spożywanie alkoholu upośledza wchłanianie cynku i zwiększa jego utratę z moczem. Około 30–50% osób z chorobą alkoholową ma niski poziom cynku w organizmie.
Postacie suplementów i zawartość cynku
Każdy suplement dostarcza cynk w postaci soli lub chelatu, a dawka na etykiecie jest zazwyczaj podawana jako cynk elementarny. Poszczególne postacie różnią się zawartością cynku w przeliczeniu na masę oraz – w mniejszym stopniu – tym, jak dobrze ten cynk się wchłania. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym 15 zdrowych dorosłych przyjmowało na czczo 10 mg cynku z każdej z trzech postaci, a wchłanianie mierzono za pomocą stabilnych izotopów (Wegmüller et al., J Nutr 2014):
| Postać | Zawartość cynku wagowo | Wchłanianie ułamkowe (10 mg, na czczo) | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Siarczan cynku | 23% | Około 71% we wcześniejszym badaniu z użyciem tej samej metody | Rozpuszczalny w wodzie; tani; metaliczny posmak |
| Octan cynku | 30% | Niemierzone w tym badaniu | Postać w leku Galzin; stosowany również w pastylkach do ssania |
| Glukonian cynku | 14% | 60,9% (IQR 50,6–71,7) | Najczęstsza postać w pastylkach do ssania |
| Cytrynian cynku | 31% | 61,3% (IQR 56,6–71,0) | Słabo rozpuszczalny w wodzie |
| Tlenek cynku | 80% | 49,9% (IQR 40,9–57,7) | Nierozpuszczalny; u 3 z 15 osób wchłanianie było znikome lub zerowe |
| Diglicynian cynku | Nie podano w cytowanych źródłach | Biodostępność o 43,4% wyższa niż dla glukonianu (pojedyncza dawka 15 mg, 12 kobiet) | Dane z jednego niewielkiego badania (Gandia et al., 2007) |
Wartości zawartości cynku dla siarczanu, octanu, glukonianu, cytrynianu i tlenku pochodzą z pracy Wegmüllera i wsp. Autorzy zauważyli, że przy przyjmowaniu z posiłkiem wchłanianie z suplementów i żywności wzbogacanej spada do około 10–25%, a różnica między tlenkiem cynku a postaciami rozpuszczalnymi maleje.
Jak działa w organizmie
Większość cynku wchłania się w jelicie cienkim, głównie w jelicie czczym, w procesie zależnym od białek transportowych, który ulega wysyceniu przy wyższych dawkach. Wchłanianie staje się bardziej wydajne, gdy w organizmie brakuje cynku (IOM 2001). Świeżo wchłonięty cynk trafia z krwią wrotną do wątroby, w większości związany z albuminą. W charakterystyce produktu dla siarczanu cynku do wstrzykiwań podano, że około 80% cynku w surowicy jest związane z albuminą, a reszta z alfa-2-makroglobuliną i aminokwasami (zinc sulfate injection label).
O równowadze cynku w organizmie decyduje jelito, a nie nerki. Wydzieliny trzustkowe i jelitowe wprowadzają cynk z powrotem do światła jelita. Straty z kałem wynoszą od poniżej 1 mg/dzień przy diecie ubogiej w cynk do ponad 5 mg/dzień przy diecie bogatej w cynk. Straty z moczem stanowią mniej niż 10% strat z kałem (IOM 2001).
Czynniki obniżające wchłanianie cynku według IOM:
- Fityniany w ziarnach zbóż i roślinach strączkowych, które wiążą ze sobą cynk i wapń. Fermentacja chleba z użyciem drożdży zmniejsza zawartość fitynianów.
- Suplementy żelaza przyjmowane bez posiłku. Przy stosunku żelaza do cynku 3:1 w wodzie wchłanianie cynku spadało; przy podaniu z posiłkiem lub w przypadku żelaza hemowego nie obserwowano takiego efektu.
- Zespoły złego wchłaniania w przebiegu choroby Leśniowskiego-Crohna, celiakii, sprue lub zespołu krótkiego jelita.
Białko zwierzęce poprawia wchłanianie cynku w porównaniu z białkiem roślinnym.
Dla dawki pochodzącej z suplementu nie istnieje miarodajny okres półtrwania w osoczu, ponieważ organizm gromadzi cynk w pulach i poddaje go recyklingowi. Pomiar aktywności całego ciała po podaniu radioaktywnego znacznika cynku daje obraz tempa obrotu tego pierwiastka. W jednym z takich badań wolna faza utraty znacznika miała w wartościach referencyjnych laboratorium okres półtrwania wynoszący 218 ± 27 dni (Crofton et al., Am J Clin Nutr 1990).
Zatwierdzone zastosowanie medyczne
Cynk występuje w dwóch wydawanych na receptę produktach posiadających charakterystykę zatwierdzoną przez FDA:
| Produkt | Wskazanie | Dawka dla dorosłych w charakterystyce produktu |
|---|---|---|
| Galzin (kapsułki z octanem cynku, 25 mg i 50 mg cynku) | Leczenie podtrzymujące choroby Wilsona (uwarunkowanego genetycznie zaburzenia polegającego na przeładowaniu miedzią) po wstępnym leczeniu chelatującym | 50 mg cynku trzy razy na dobę, na czczo |
| Siarczan cynku do wstrzykiwań (1 mg/mL i 5 mg/mL cynku) | Źródło cynku w żywieniu dożylnym (pozajelitowym) | 3 mg/dzień u dorosłych stabilnych metabolicznie |
Źródła: Galzin label; zinc sulfate injection label.
Galzin działa, ponieważ wysokie dawki cynku indukują metalotioneinę w komórkach jelita. Metalotioneina wychwytuje miedź pochodzącą z diety oraz wydzielaną do przewodu pokarmowego, po czym zostaje ona wydalona ze złuszczonymi komórkami w kale. Jest to ten sam mechanizm, który odpowiada za niedobór miedzi mogący wystąpić przy stosowaniu wysokich dawek suplementów cynku (zob. poniżej).
IOM zaznacza, że ustalony górny poziom spożycia nie dotyczy osób przyjmujących cynk pod nadzorem lekarskim (IOM 2001).
Co pokazują badania
Testosteron
Twierdzenie o wpływie na testosteron opiera się na rzeczywistej zależności biologicznej, ale korzyść zależy od wyjściowego stanu zaopatrzenia w cynk.
Niedobór cynku obniża stężenie testosteronu. Wśród cech ciężkiego niedoboru cynku IOM wymienia opóźnione dojrzewanie płciowe i impotencję (IOM 2001). Kluczowe badanie u ludzi łączyło trzy części (Prasad et al., Nutrition 1996):
| Część | Schemat badania i liczebność (n) | Wynik |
|---|---|---|
| Przekrojowa | 40 zdrowych mężczyzn w wieku 20–80 lat | Zawartość cynku w komórkach korelowała ze stężeniem testosteronu w surowicy (cynk w limfocytach r = 0,43; p = 0,006) |
| Ograniczenie podaży cynku | 4 zdrowych młodych mężczyzn, dieta z ograniczeniem cynku przez 20 tygodni | Stężenie testosteronu spadło z 39,9 do 10,6 nmol/L (≈1151 do 306 ng/dL), p = 0,005 |
| Suplementacja cynkiem | 9 starszych mężczyzn z nieznacznym niedoborem cynku (średnia wieku 64 lata), 459 μmol/dzień cynku (≈30 mg) w postaci glukonianu cynku przez 3–6 miesięcy | Stężenie testosteronu wzrosło z 8,3 do 16,0 nmol/L (≈239 do 461 ng/dL), p = 0,02 |
Grupy te były bardzo małe i bez grupy kontrolnej, jednak kierunek zmian jest spójny. W późniejszym badaniu przekrojowym obejmującym 720 mężczyzn z zaburzeniami funkcji seksualnych stężenie testosteronu spadało wraz ze spadkiem stężenia cynku w surowicy, nawet po uwzględnieniu stężenia kortyzolu (Miyoshi et al., Int J Urol 2023). W przeglądzie systematycznym z 2023 r., obejmującym 8 badań klinicznych i 30 badań na zwierzętach, stwierdzono, że niedobór cynku obniża stężenie testosteronu, a efekt suplementacji zależy od wyjściowego stężenia cynku i testosteronu (Te et al., J Trace Elem Med Biol 2023). Większość dowodów w tym przeglądzie pochodziła z badań na zwierzętach.
U mężczyzn z prawidłowym poziomem cynku badania kontrolowane nie wykazują wzrostu stężenia testosteronu:
- ZMA u wytrenowanych mężczyzn. 42 mężczyzn trenujących siłowo przydzielono losowo do grupy przyjmującej preparat typu ZMA (30 mg cynku, 450 mg magnezu i witamina B6 dziennie oraz ekstrakt z Mucuna pruriens) lub placebo przez 8 tygodni treningu. Stężenie testosteronu całkowitego i wolnego, IGF-1, skład ciała ani siła nie różniły się od wartości w grupie placebo. Stężenie testosteronu całkowitego zmieniło się o −0,47 ng/mL w grupie ZMA wobec −0,12 ng/mL w grupie placebo (p = 0,50) (Wilborn et al., JISSN 2004).
- ZMA u mężczyzn z odpowiednim spożyciem. U 14 regularnie ćwiczących mężczyzn, u których wyjściowe spożycie cynku wynosiło 11,9–23,2 mg/dzień, preparat ZMA podniósł stężenie cynku w surowicy, ale nie zmienił stężenia testosteronu całkowitego ani wolnego w surowicy ani profilu metabolitów testosteronu w moczu (Koehler et al., Eur J Clin Nutr 2009).
- Kwas foliowy z cynkiem u mężczyzn z obniżoną płodnością. Metaanaliza badań randomizowanych nie wykazała wpływu suplementacji kwasem foliowym z cynkiem na stężenie testosteronu w surowicy w porównaniu z placebo (p = 0,86) (Irani et al., Urol J 2017).
Podsumowując, cynk wyrównuje niskie stężenie testosteronu spowodowane niedoborem cynku. Nie podnosi natomiast stężenia testosteronu powyżej normy u mężczyzn, którzy już dostarczają organizmowi wystarczającą ilość tego pierwiastka. Informacje o rzeczywistym niedoborze testosteronu znajdziesz na stronie Cypionian testosteronu.
Płodność u mężczyzn
Największym badaniem jest Folic Acid and Zinc Supplementation Trial (FAZST). Przydzielono w nim losowo 2370 mężczyzn z par zgłaszających się na leczenie niepłodności do przyjmowania 5 mg kwasu foliowego oraz 30 mg cynku elementarnego dziennie lub placebo przez 6 miesięcy (Schisterman et al., JAMA 2020):
| Punkt końcowy | Kwas foliowy + cynk | Placebo | Różnica |
|---|---|---|---|
| Urodzenie żywego dziecka | 34% (404) | 35% (416) | −0,9% (95% CI od −4,7% do 2,8%) |
| Fragmentacja DNA plemników | 29,7% | 27,2% | +2,4% (95% CI od 0,5% do 4,4%) |
| Dyskomfort lub ból brzucha | 6% | 3% | — |
| Nudności | 4% | 2% | — |
| Wymioty | 3% | 1% | — |
Koncentracja, ruchliwość i morfologia plemników, objętość ejakulatu ani całkowita liczba ruchliwych plemników nie różniły się między grupami. Autorzy podsumowali, że wyniki nie przemawiają za stosowaniem kwasu foliowego i cynku w leczeniu niepłodności męskiej.
Przeziębienie
W przeglądzie Cochrane z 2024 r. połączono dane z 34 badań randomizowanych (8526 uczestników) porównujących cynk z placebo, w większości z użyciem pastylek do ssania (Nault et al., Cochrane 2024):
| Zastosowanie | Punkt końcowy | Efekt (95% CI) | Pewność danych |
|---|---|---|---|
| Profilaktyka | Ryzyko zachorowania na przeziębienie | RR 0,93 (0,85–1,01); 9 badań, 1449 osób | Niska |
| Leczenie | Czas trwania przeziębienia | Krótszy o 2,37 dnia (0,53–4,21); 8 badań, 972 osoby | Niska (bardzo duża niejednorodność) |
| Leczenie | Nieciężkie działania niepożądane | RR 1,34 (1,15–1,55); 16 badań, 2084 osoby | Umiarkowana |
W badaniach nad pastylkami do ssania z glukonianem cynku stosowano dawki 45–276 mg/dzień (w przeliczeniu podanym dla glukonianu cynku) przez 4,5–21 dni. Autorzy przeglądu ocenili pewność dowodów jako niską, ponieważ dawki, postacie preparatów i punkty końcowe znacznie się różniły.
Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem
W badaniu Age-Related Eye Disease Study (AREDS) przydzielono losowo 3640 osób w wieku 55–80 lat do przyjmowania przeciwutleniaczy, cynku (80 mg w postaci tlenku cynku z dodatkiem 2 mg miedzi w postaci tlenku miedzi(II)), obu tych interwencji łącznie lub placebo przez średnio 6,3 roku (AREDS Research Group, Arch Ophthalmol 2001). Połączenie przeciwutleniaczy z cynkiem zmniejszało szansę rozwoju zaawansowanego zwyrodnienia plamki (OR 0,72; 99% CI 0,52–0,98). W badaniu dodano miedź, aby zapobiec potencjalnej niedokrwistości wywołanej wysoką dawką cynku.
Działania niepożądane i ryzyko
Niedobór miedzi
Jest to główne ryzyko długoterminowe i podstawa ustalenia górnego poziomu spożycia na poziomie 40 mg/dzień. Wysokie spożycie cynku indukuje metalotioneinę w komórkach jelita, która wychwytuje miedź i blokuje jej wchłanianie (Galzin label).
IOM oparł wartość UL na badaniach wykazujących obniżoną aktywność erytrocytarnej dysmutazy ponadtlenkowej miedziowo-cynkowej (ESOD), będącej czułym wskaźnikiem stanu zaopatrzenia organizmu w miedź (IOM 2001):
| Badanie | Uczestnicy | Dawka cynku | Czas trwania | Ustalenia dotyczące miedzi |
|---|---|---|---|---|
| Fischer et al., 1984 | 26 zdrowych mężczyzn | 25 mg dwa razy dziennie wobec placebo | 6 tygodni | Spadek aktywności ESOD, istotny w 6. tygodniu; stężenie miedzi i ceruloplazminy w osoczu bez zmian |
| Yadrick et al., 1989 | 18 zdrowych kobiet | 50 mg/dzień w postaci glukonianu cynku | 10 tygodni | Spadek aktywności ESOD, stężenia ferrytyny w surowicy oraz hematokrytu |
IOM przyjął około 60 mg/dzień całkowitego spożycia cynku (50 mg z suplementu plus około 10 mg z pożywienia) jako najniższą dawkę wywołującą niekorzystny efekt. Wartość tę podzielono przez współczynnik niepewności wynoszący 1,5, ustalając UL dla dorosłych na poziomie 40 mg/dzień (IOM 2001).
W ciągu miesięcy lub lat niedobór miedzi może stać się poważny. W charakterystyce produktu Galzin wymieniono zgłoszenia po wprowadzeniu leku do obrotu obejmujące następujące powikłania (Galzin label):
- niedokrwistość;
- niską liczbę krwinek białych (leukopenię, neutropenię, granulocytopenię);
- niską liczbę płytek krwi lub obniżenie liczby wszystkich krwinek (pancytopenię);
- mieloneuropatię – zaburzenie rdzenia kręgowego i nerwów obwodowych powodujące drętwienie, osłabienie i zaburzenia chodu.
Charakterystyka produktu dla siarczanu cynku do wstrzykiwań opisuje taki sam obraz kliniczny, a ponadto białkomocz w zakresie nerczycowym po przyjmowaniu wysokich dawek suplementów cynku (około 10-krotnie wyższych niż zalecana tam dawka 3 mg/dzień) przez miesiące lub lata (zinc sulfate injection label). W obu dokumentach zaleca się odstawienie cynku i kontrolę poziomu miedzi w razie pojawienia się objawów.
Znaczenie mają również ukryte źródła cynku. Czterech pacjentów z niedoborem miedzi i chorobą neurologiczną stosowało przez lata bardzo duże ilości kremu mocującego do protez zawierającego cynk. Kremy te zawierały około 17 000–34 000 μg cynku na gram (Nations et al., Neurology 2008).
Utrata węchu po donosowych preparatach cynku
16 czerwca 2009 r. FDA zaleciła konsumentom zaprzestanie stosowania trzech donosowych produktów na przeziębienie marki Zicam zawierających cynk (żelu do nosa i wymazówek do nosa). FDA otrzymała ponad 130 zgłoszeń dotyczących utraty zmysłu węchu (anosmii), która może być długotrwała lub trwała. Wiele osób podawało, że wystąpiła ona już po pierwszej dawce. FDA wysłała również producentowi list ostrzegawczy (warning letter), wskazując, że produkty te nie mogą być wprowadzane do obrotu bez zatwierdzenia przez FDA (FDA, 2009).
W serii opisów przypadków obejmującej 17 pacjentów przedstawiono typowy przebieg: głębokie wciągnięcie do nosa żelu z glukonianem cynku, natychmiastowe uczucie pieczenia i utratę węchu w ciągu 48 godzin. U siedmiu z 17 osób w ogóle nie rozwinęły się objawy przeziębienia (Alexander and Davidson, Laryngoscope 2006). Ryzyko to dotyczy cynku rozpylanego lub aplikowanego wymazówką do nosa, a nie cynku przyjmowanego doustnie.
Dolegliwości żołądkowe i inne działania wysokich dawek
- Objawy ze strony przewodu pokarmowego. Nudności, wymioty, kurczowe bóle brzucha, biegunka, utrata apetytu i ból głowy to ostre objawy nadmiaru cynku. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe opisywano przy dawkach 50–150 mg/dzień cynku z suplementów (IOM 2001). W badaniu FAZST kwas foliowy z dodatkiem 30 mg/dzień cynku mniej więcej podwoił częstość nudności i bólu brzucha w porównaniu z placebo (zob. tabela powyżej).
- Cholesterol HDL. W części badań stwierdzono niższe stężenie cholesterolu HDL („dobrego”) u mężczyzn przyjmujących 50–160 mg/dzień, jednak wyniki były niespójne, dlatego IOM nie wykorzystał tego efektu przy ustalaniu wartości UL (IOM 2001).
- Wrzody żołądka. W charakterystyce produktu Galzin wymieniono zgłoszenia po wprowadzeniu leku do obrotu dotyczące wrzodów żołądka przy długotrwałym stosowaniu.
- Obserwacje z badania AREDS przy dawce 80 mg/dzień. W okresie około 6 lat w grupach otrzymujących cynk odnotowano więcej hospitalizacji z przyczyn moczowo-płciowych (7,5% wobec 4,9%; u mężczyzn 8,6% wobec 4,4%) oraz częściej zgłaszaną przez samych uczestników niedokrwistość (13,2% wobec 10,2%), mimo że mierzony hematokryt się nie różnił (AREDS Research Group, Arch Ophthalmol 2001).
Interakcje
- Antybiotyki chinolonowe. Charakterystyka produktu dla cyprofloksacyny zaleca przyjmowanie cyprofloksacyny co najmniej 2 godziny przed lub 6 godzin po produktach zawierających cynk, żelazo, wapń lub magnez, ponieważ kationy te blokują jej wchłanianie (ciprofloxacin label).
- Żelazo. Suplementy żelaza przyjmowane z wodą mogą zmniejszać wchłanianie cynku, a cynk może zmniejszać wchłanianie żelaza. Żadnego z tych efektów nie obserwowano przy przyjmowaniu z posiłkiem (IOM 2001).
- Miedź. Wysokie dawki cynku obniżają wchłanianie miedzi (zob. powyżej).
Kto powinien zachować ostrożność
- Osoby z niskim spożyciem miedzi lub chorobą Menkesa. IOM zwraca uwagę, że osoby z chorobą Menkesa – uwarunkowanym genetycznie defektem transportu miedzi – mogą być szczególnie wrażliwe na nadmiar cynku.
- Matki karmiące piersią leczone wysokimi dawkami cynku. W charakterystyce produktu Galzin odnotowano, że cynk przenika do mleka kobiecego, i zalecono, aby kobiety leczone cynkiem nie karmiły piersią ze względu na ryzyko niedoboru miedzi u dziecka.
- Długotrwałe spożycie powyżej 40 mg/dzień poza nadzorem lekarskim to zakres, w którym występuje udokumentowane ryzyko niedoboru miedzi.
Status prawny i stosowanie w sporcie
W USA cynk jest sprzedawany jako suplement diety oraz jako składnik leków wydawanych na receptę, takich jak Galzin i siarczan cynku do wstrzykiwań. Donosowe preparaty z cynkiem na przeziębienie były przedmiotem opisanego wyżej ostrzeżenia FDA z 2009 r.
Cynk nie figuruje na Liście zabronionych substancji i metod WADA 2026. Produkty wieloskładnikowe należy oceniać na podstawie pełnego wykazu składników. Na przykład preparat typu ZMA w badaniu Wilborna i wsp. zawierał również ekstrakt z Mucuna pruriens standaryzowany na zawartość L-dopy. Informacje o magnezowej części ZMA znajdziesz na stronie Magnez.
Najważniejsze informacje
- Niezbędny składnik mineralny o wąskim przedziale bezpieczeństwa. Dorośli mężczyźni potrzebują 11 mg/dzień, a kobiety 8 mg/dzień, natomiast amerykański górny poziom spożycia ze wszystkich źródeł łącznie wynosi 40 mg/dzień.
- Wpływ na testosteron zależy od wyjściowego poziomu cynku. Ograniczenie podaży cynku obniżało stężenie testosteronu, a w niewielkim badaniu bez grupy kontrolnej suplementacja cynkiem podnosiła je u starszych mężczyzn z niedoborem. U mężczyzn, którzy już dostarczają organizmowi wystarczającą ilość cynku, badania randomizowane preparatów typu ZMA nie wykazały wzrostu stężenia testosteronu, siły ani poprawy składu ciała.
- Miedź stanowi główne ryzyko długoterminowe. Dawki rzędu 50 mg/dzień obniżały wskaźnik zaopatrzenia w miedź w ciągu 6–10 tygodni. W perspektywie miesięcy lub lat wysokie dawki cynku mogą wywołać niedobór miedzi z niedokrwistością, niską liczbą krwinek białych oraz uszkodzeniem rdzenia kręgowego i nerwów.
- Donosowy cynk wiąże się z utratą węchu. Utrata ta może być trwała, a w 2009 r. FDA ostrzegła konsumentów przed trzema donosowymi produktami marki Zicam.
- Postać chemiczna zmienia przeliczenia na etykiecie. Tlenek cynku zawiera 80% cynku wagowo, ale na czczo wchłaniał się słabiej, podczas gdy glukonian cynku zawiera tylko 14% cynku. Wartości RDA i UL odnoszą się do cynku elementarnego, a nie do masy całej soli.
Źródła
- Institute of Medicine. 12 Zinc. W: Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington, DC: National Academies Press; 2001. doi:10.17226/10026. NAP.
- Eton Pharmaceuticals. Galzin (zinc acetate) capsules, prescribing information. DailyMed.
- Apotex Corp. Zinc sulfate injection, prescribing information. DailyMed.
- Wegmüller R, Tay F, Zeder C, Brnic M, Hurrell RF. Zinc absorption by young adults from supplemental zinc citrate is comparable with that from zinc gluconate and higher than from zinc oxide. J Nutr. 2014;144(2):132–136. PubMed.
- Gandia P, Bour D, Maurette JM, et al. A bioavailability study comparing two oral formulations containing zinc (Zn bis-glycinate vs. Zn gluconate) after a single administration to twelve healthy female volunteers. Int J Vitam Nutr Res. 2007;77(4):243–248. PubMed.
- Crofton RW, Aggett PJ, Gvozdanovic S, et al. Zinc metabolism in celiac disease. Am J Clin Nutr. 1990;52(2):379–382. PubMed.
- Prasad AS, Mantzoros CS, Beck FW, et al. Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults. Nutrition. 1996;12(5):344–348. PubMed.
- Miyoshi M, Tsujimura A, Miyoshi Y, et al. Low serum zinc concentration is associated with low serum testosterone but not erectile function. Int J Urol. 2023;30(4):395–400. PubMed.
- Te L, Liu J, Ma J, Wang S. Correlation between serum zinc and testosterone: a systematic review. J Trace Elem Med Biol. 2023;76:127124. PubMed.
- Wilborn CD, Kerksick CM, Campbell BI, et al. Effects of zinc magnesium aspartate (ZMA) supplementation on training adaptations and markers of anabolism and catabolism. J Int Soc Sports Nutr. 2004;1(2):12–20. PubMed.
- Koehler K, Parr MK, Geyer H, Mester J, Schänzer W. Serum testosterone and urinary excretion of steroid hormone metabolites after administration of a high-dose zinc supplement. Eur J Clin Nutr. 2009;63(1):65–70. PubMed.
- Irani M, Amirian M, Sadeghi R, Lez JL, Latifnejad Roudsari R. The effect of folate and folate plus zinc supplementation on endocrine parameters and sperm characteristics in sub-fertile men: a systematic review and meta-analysis. Urol J. 2017;14(5):4069–4078. PubMed.
- Schisterman EF, Sjaarda LA, Clemons T, et al. Effect of folic acid and zinc supplementation in men on semen quality and live birth among couples undergoing infertility treatment: a randomized clinical trial. JAMA. 2020;323(1):35–48. PubMed.
- Nault D, Machingo TA, Shipper AG, et al. Zinc for prevention and treatment of the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2024;5(5):CD014914. PubMed.
- Age-Related Eye Disease Study Research Group. A randomized, placebo-controlled, clinical trial of high-dose supplementation with vitamins C and E, beta carotene, and zinc for age-related macular degeneration and vision loss: AREDS report no. 8. Arch Ophthalmol. 2001;119(10):1417–1436. PubMed.
- Fischer PW, Giroux A, L’Abbé MR. Effect of zinc supplementation on copper status in adult man. Am J Clin Nutr. 1984;40(4):743–746. PubMed.
- Yadrick MK, Kenney MA, Winterfeldt EA. Iron, copper, and zinc status: response to supplementation with zinc or zinc and iron in adult females. Am J Clin Nutr. 1989;49(1):145–150. PubMed.
- Nations SP, Boyer PJ, Love LA, et al. Denture cream: an unusual source of excess zinc, leading to hypocupremia and neurologic disease. Neurology. 2008;71(9):639–643. PubMed.
- US Food and Drug Administration. FDA advises consumers not to use certain Zicam cold remedies: intranasal zinc product linked to loss of sense of smell. Komunikat prasowy, 16 czerwca 2009 r. FDA (zarchiwizowano).
- Alexander TH, Davidson TM. Intranasal zinc and anosmia: the zinc-induced anosmia syndrome. Laryngoscope. 2006;116(2):217–220. PubMed.
- Hikma Pharmaceuticals. Ciprofloxacin tablets, prescribing information. DailyMed.
- World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA 2026 Prohibited List.