Glukozamina i siarczan chondroityny to dwa składniki budulcowe chrząstki stawowej sprzedawane, osobno lub łącznie, jako suplementy stosowane w chorobie zwyrodnieniowej stawów (ChZS), głównie stawu kolanowego. W USA obie substancje są suplementami diety. W niektórych innych krajach określone preparaty mają status leków wydawanych na receptę (NCCIH).

Najważniejszym faktem jest to, że dowody naukowe są przedmiotem sporu. Największe badanie finansowane ze środków publicznych, sponsorowane przez NIH badanie GAIT, nie wykazało ogólnej korzyści w porównaniu z placebo. Wyniki różnią się w zależności od zastosowanego produktu oraz od podmiotu finansującego badanie. Główne wytyczne również nie są zgodne. ACR i OARSI odradzają stosowanie obu suplementów w ChZS kolana, a brytyjski instytut NICE odradza stosowanie glukozaminy. Europejski algorytm ESCEO zaleca konkretne produkty jakości farmaceutycznej wydawane na receptę.

Ta strona podsumowuje to, co podają badania kliniczne, metaanalizy i wytyczne. Służy wyłącznie celom edukacyjnym i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Klasa	Glukozamina: aminocukier. Siarczan chondroityny: glikozaminoglikan (długi łańcuch cukrowy występujący w chrząstce)
Częste postacie	Siarczan glukozaminy (w tym opatentowana postać krystaliczna), chlorowodorek glukozaminy, siarczan chondroityny
Droga podania	Doustna
Dawki stosowane w głównych badaniach	Glukozamina 1500 mg/dobę; siarczan chondroityny 800–1200 mg/dobę
Okres półtrwania	Glukozamina ≈ 15 h, wstępne oszacowanie z jednego badania farmakokinetycznego (Persiani 2005); brak porównywalnej wartości dla chondroityny
Główne badane zastosowanie	Ból i sprawność w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego; możliwe spowolnienie zwężania szpary stawowej
Status w USA	Suplement diety, nie jest lekiem zatwierdzonym przez FDA (amerykańską Agencję Żywności i Leków)
Stanowiska w wytycznych	ACR 2019, OARSI 2019: odradzają w ChZS kolana. NICE 2022: nie oferować glukozaminy. ESCEO 2019: zaleca wydawany na receptę krystaliczny siarczan glukozaminy i siarczan chondroityny jakości farmaceutycznej

Czym jest

Obie substancje występują naturalnie w chrząstce stawowej (NCCIH):

Glukozamina jest aminocukrem. Organizm wykorzystuje ją do budowy glikozaminoglikanów, czyli długich łańcuchów cukrowych tworzących strukturę chrząstki.
Siarczan chondroityny jest jednym z tych glikozaminoglikanów. Pomaga chrząstce zachować odporność na ściskanie.

Założenie stojące za suplementacją polega na tym, że dostarczanie tych składników budulcowych mogłoby wspierać chrząstkę lub spowalniać jej rozpad. To, czy faktycznie dochodzi do tego u ludzi, sprawdzały opisane poniżej badania kliniczne.

Produkty dostępne na rynku nie są równoważne, a badania naukowe traktują je jako odrębne preparaty:

Postać	Czym jest	Uwagi
Krystaliczny siarczan glukozaminy	Opatentowana formulacja (Persiani 2005), badana w dawce 1500 mg raz na dobę; w metaanalizach produkt firmy Rottapharm/Madaus	Marka stojąca za większością badań o wyniku dodatnim (Eriksen 2014); w niektórych krajach sprzedawana na receptę
Inny siarczan glukozaminy	Sole siarczanowe jakości suplementacyjnej	Zmienna jakość
Chlorowodorek glukozaminy	Inna sól	Stosowany w badaniu GAIT oraz w preparacie złożonym w badaniu MOVES
Siarczan chondroityny jakości farmaceutycznej	Oczyszczony, scharakteryzowany produkt, często w dawce 800 mg/dobę	Stosowany w europejskich badaniach o wyniku dodatnim
Siarczan chondroityny jakości suplementacyjnej	Pochodzenia zwierzęcego, niekiedy z mieszanych źródeł zwierzęcych	Zawartość i czystość znacznie się różnią (zobacz sekcję Jakość)

Farmakokinetyka

Glukozamina wchłania się w stopniu wystarczającym do podniesienia jej stężenia we krwi. U 12 zdrowych ochotników otrzymujących krystaliczny siarczan glukozaminy raz na dobę (Persiani et al., Osteoarthritis Cartilage 2005):

Parametr	Wynik
Wyjściowe (naturalne) stężenie glukozaminy w osoczu	10,4–204 ng/mL
Stężenie maksymalne przy dawce 1500 mg raz na dobę	Około 10 µM, ponad 30 razy wyższe od wartości wyjściowej
Proporcjonalność do dawki	Liniowa w zakresie od 750 do 1500 mg; mniej niż proporcjonalna przy 3000 mg
Okres półtrwania w fazie eliminacji	Wstępnie oszacowany na około 15 h

Autorzy doszli do wniosku, że profil kinetyczny uzasadnia dawkowanie raz na dobę. Badanie zostało przeprowadzone przez producenta, a okres półtrwania określono jako wstępne oszacowanie. Wartość 15 godzin podawana w naszej bazie związków odpowiada tej liczbie.

Chondroityna jest znacznie większą cząsteczką i istnieje dla niej mniej danych kinetycznych. U 20 zdrowych mężczyzn, którym podano pojedynczą dawkę 4 g leku zawierającego bydlęcy siarczan chondroityny, stężenie chondroityny w osoczu wzrosło o ponad 200%, osiągnęło szczyt po około 2 godzinach i pozostawało istotnie podwyższone w przedziale od 2 do 6 godzin. Zmiany profilu cukrów w osoczu wskazywały, że część dawki uległa wchłonięciu po częściowym rozpadzie (Volpi, Osteoarthritis Cartilage 2002).

Status regulacyjny

Stany Zjednoczone. Glukozamina (w postaci siarczanu lub chlorowodorku) i siarczan chondroityny są sprzedawane jako suplementy diety, osobno lub w preparatach złożonych (NCCIH). Nie są lekami zatwierdzonymi przez FDA.
Inne kraje. Niektóre preparaty są sprzedawane jako leki na receptę (NCCIH). W Europie wytyczne ESCEO odnoszą się do opatentowanego krystalicznego siarczanu glukozaminy oraz siarczanu chondroityny jakości farmaceutycznej.

Co pokazują badania

GAIT: największe niezależne badanie

W badaniu Glucosamine/chondroitin Arthritis Intervention Trial (GAIT), sfinansowanym przez amerykańskie Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH), randomizowano 1583 osoby z bolesną ChZS kolana do jednego z pięciu ramion na okres 24 tygodni (Clegg et al., NEJM 2006). Zastosowaną postacią glukozaminy był chlorowodorek (NCCIH). Pierwszorzędowym punktem końcowym było zmniejszenie bólu kolana o co najmniej 20%.

Ramię badania (dawka dobowa)	Odsetek odpowiedzi względem placebo	Wartość p
Placebo	60,1% z odpowiedzią	—
Glukozamina 1500 mg	+3,9 punktu procentowego	0,30
Siarczan chondroityny 1200 mg	+5,3 punktu procentowego	0,17
Oba związki łącznie	+6,5 punktu procentowego	0,09
Celekoksyb 200 mg (aktywna kontrola)	+10,0 punktów procentowych	0,008

Kluczowe wnioski:

Żadne ramię suplementacyjne nie wypadło lepiej od placebo w całej badanej grupie. Przewagę nad placebo wykazał celekoksyb – lek przeciwzapalny na receptę.
Odpowiedź na placebo była duża: próg odpowiedzi osiągnęło 60% pacjentów przyjmujących placebo.
Sygnał w podgrupie. Wśród 354 osób z bólem umiarkowanym do ciężkiego skojarzenie obu związków dało wyższy odsetek odpowiedzi niż placebo (79,2% vs 54,3%, p = 0,002). Autorzy określili tę analizę jako eksploracyjną.

Dwa 2-letnie badania uzupełniające w ramach projektu GAIT objęły część uczestników:

Ból (n = 662). Żadne z badanych zastosowań nie osiągnęło istotnej klinicznie różnicy względem placebo w skali bólu ani sprawności WOMAC. Iloraz szans zmniejszenia bólu o 20% względem placebo wyniósł 1,16 dla glukozaminy, 0,83 dla skojarzenia oraz 0,69 dla chondroityny; żadna z tych wartości nie była istotna statystycznie (Sawitzke et al., Ann Rheum Dis 2010).
Struktura stawu (n = 572). W stawach kolanowych z grupy placebo szerokość szpary stawowej zmniejszyła się w ciągu 2 lat średnio o 0,166 mm. Żadna grupa leczona nie różniła się istotnie od placebo. Autorzy zaznaczyli, że badanie miało ograniczoną moc statystyczną, ponieważ utrata szerokości szpary stawowej była mniejsza niż oczekiwano (Sawitzke et al., Arthritis Rheum 2008).

Badania siarczanu glukozaminy oceniające strukturę stawu

W dwóch 3-letnich badaniach kontrolowanych placebo z zastosowaniem siarczanu glukozaminy w dawce 1500 mg raz na dobę odnotowano wolniejsze zwężanie szpary stawowej w obrazie rentgenowskim:

Badanie	n	Zmiana szpary stawowej, placebo	Zmiana szpary stawowej, siarczan glukozaminy
Reginster et al., Lancet 2001	212	−0,31 mm (95% CI −0,48 do −0,13)	−0,06 mm (95% CI −0,22 do 0,09)
Pavelká et al., Arch Intern Med 2002	202	−0,19 mm (95% CI −0,29 do −0,09)	+0,04 mm (95% CI −0,06 do 0,14); p = 0,001 vs placebo

W badaniu Pavelki u mniejszego odsetka pacjentów przyjmujących glukozaminę wystąpiło znaczne zwężenie przekraczające 0,5 mm (5% vs 14%, p = 0,05), a poprawie uległy również wyniki w skalach objawowych. Żadnego z tych wyników nie powtórzono w niezależnym badaniu strukturalnym GAIT, w którym stosowano chlorowodorek glukozaminy.

Badania preparatów złożonych po badaniu GAIT

Badanie	Metodyka	Wynik
LEGS (Fransen et al., Ann Rheum Dis 2015)	605 osób, 2 lata; siarczan glukozaminy 1500 mg, chondroityna 800 mg, oba związki łącznie lub placebo	Skojarzenie nieznacznie zmniejszyło zwężanie szpary stawowej (średnia różnica 0,10 mm, 95% CI 0,002–0,20, p = 0,046). Żadne ramię nie zmniejszyło bólu silniej niż placebo
MOVES (Hochberg et al., Ann Rheum Dis 2016)	606 osób z bólem umiarkowanym do ciężkiego, 6 miesięcy; chondroityna 400 mg oraz chlorowodorek glukozaminy 500 mg trzy razy na dobę względem celekoksybu 200 mg	Skojarzenie nie gorsze od celekoksybu: ból w skali WOMAC spadł o ≈ 50% w obu ramionach. Brak ramienia placebo
Roman-Blas et al., Arthritis Rheumatol 2017	164 osoby z bólem umiarkowanym do ciężkiego, 6 miesięcy; chondroityna 1200 mg oraz siarczan glukozaminy 1500 mg względem placebo	Skojarzenie wypadło gorzej od placebo w redukcji bólu w analizie głównej (zmniejszenie o 19% vs 33%); brak różnicy u osób, które ukończyły badanie zgodnie z protokołem

W badaniu MOVES nie było ramienia placebo. Nie pozwala ono zatem oddzielić działania samego preparatu od dużej odpowiedzi na placebo obserwowanej w badaniach GAIT oraz Roman-Blas.

Badania chondroityny

ChZS kolana (CONCEPT). U 604 pacjentów siarczan chondroityny jakości farmaceutycznej w dawce 800 mg/dobę zmniejszył ból po 6 miesiącach o 42,6 mm na skali 100 mm, wobec 39,5 mm dla celekoksybu i 33,3 mm dla placebo (p = 0,001 dla chondroityny względem placebo) (Reginster et al., Ann Rheum Dis 2017).
ChZS rąk. W jednoośrodkowym badaniu obejmującym 162 pacjentów chondroityna w dawce 800 mg/dobę zmniejszyła ból rąk o 8,7 mm silniej niż placebo (p = 0,016) oraz poprawiła sprawność rąk (Gabay et al., Arthritis Rheum 2011). Badanie to stanowi podstawę warunkowego zalecenia ACR dotyczącego stosowania chondroityny w ChZS rąk.

Metaanalizy

Przegląd	Zakres	Główny wynik
Cochrane, glukozamina (Towheed et al., 2005)	20 badań RCT, 2570 pacjentów	Ogólna korzyść przeciwbólowa (SMD −0,61, 95% CI −0,95 do −0,28), ale nie w 8 badaniach z odpowiednim utajnieniem przydziału do grup. Badania produktu firmy Rotta dodatnie (SMD −1,31); badania innych produktów ujemne (SMD −0,15, 95% CI −0,35 do 0,05)
Metaanaliza sieciowa (Wandel et al., BMJ 2010)	10 dużych badań, 3803 pacjentów	Ból względem placebo na skali 10 cm: glukozamina −0,4 cm, chondroityna −0,3 cm, skojarzenie −0,5 cm. Żaden przedział wiarygodności nie osiągnął określonej z góry minimalnej istotnej klinicznie różnicy wynoszącej 0,9 cm. Badania niezależne od przemysłu wykazywały mniejsze efekty (p = 0,02)
Glukozamina według marki (Eriksen et al., Arthritis Care Res 2014)	25 badań, 3458 pacjentów	Marka wyjaśniała największą część niejednorodności wyników. Badania firmy Rottapharm/Madaus: SMD −1,07; wyłącznie jej 3 badania o niskim ryzyku błędu systematycznego: SMD −0,27 (mały efekt). Inne produkty: SMD −0,11 (95% CI −0,46 do 0,24)
Dane indywidualnych pacjentów (Runhaar et al., Ann Rheum Dis 2017)	5 badań niezależnych od przemysłu, 1625 pacjentów	Glukozamina nie lepsza od placebo po 3 ani po 24 miesiącach i nie lepsza w żadnej podgrupie (nasilenie bólu, BMI, płeć, zmiany strukturalne, stan zapalny)
Cochrane, chondroityna (Singh et al., 2015)	43 badania RCT; 4962 osoby przyjmujące chondroitynę, 4148 w grupach kontrolnych	Ból mniejszy o około 8 punktów na skali 0–100 w krótkich badaniach (w większości niskiej jakości, o dużej niejednorodności). W 2 badaniach wysokiej jakości zmniejszenie bólu o 20% u 53 wobec 47 na 100 osób. Korzyść niepewna po ograniczeniu analizy do dużych badań, z dobrym utajnieniem przydziału lub niezależnych od przemysłu

We wszystkich tych przeglądach rysuje się spójny obraz. Niewielkie korzyści pojawiają się głównie w starszych, mniejszych lub sponsorowanych przez producentów badaniach. W większych, niezależnych badaniach o niskim ryzyku błędu systematycznego efekty maleją lub zanikają.

Wytyczne nie są zgodne

Wytyczne	Glukozamina	Chondroityna
ACR/Arthritis Foundation 2019 (Kolasinski et al.)	Zdecydowanie odradzana w ChZS kolana, biodra i rąk	Zdecydowanie odradzana w ChZS kolana i biodra, w tym w preparatach złożonych; warunkowo zalecana w ChZS rąk
OARSI 2019 (Bannuru et al.)	Zdecydowanie odradzana w ChZS kolana	Zdecydowanie odradzana w ChZS kolana
NICE NG226, Wielka Brytania 2022 (NICE)	„Nie oferować glukozaminy”	Nie odniesiono się
AAOS 2021 (chirurdzy ortopedzi, za NCCIH)	Wymieniona wśród suplementów mogących pomagać w łagodnej do umiarkowanej ChZS kolana; dowody określone jako niespójne	Tak samo
ESCEO 2019 (Bruyère et al.)	Zdecydowanie zaleca wydawany na receptę krystaliczny siarczan glukozaminy; odradza inne postacie glukozaminy	Zdecydowanie zaleca siarczan chondroityny jakości farmaceutycznej (na receptę), odróżniając go od innych produktów

Organizacja ACR wyjaśniła zmianę swojego stanowiska z warunkowego na zdecydowane zalecenie przeciwko stosowaniu glukozaminy. Wskazała na rozbieżności wyników między badaniami sponsorowanymi przez przemysł a finansowanymi ze środków publicznych, obawy dotyczące błędu publikacyjnego oraz brak wykazania istotnej korzyści w danych obciążonych najniższym ryzykiem błędu systematycznego (pełny tekst wytycznych ACR). OARSI i NICE powołują się na brak skuteczności.

Stanowisko ESCEO opiera się na argumencie, że poszczególne produkty nie są równoważne. Zdaniem tej grupy dodatnie wyniki dla krystalicznego siarczanu glukozaminy i chondroityny jakości farmaceutycznej nie powinny być rozmywane przez badania innych preparatów. Wspólny przegląd przygotowany przez autorów z obu grup podsumował tę rozbieżność: ESCEO zaleca glukozaminę i chondroitynę jakości farmaceutycznej, natomiast OARSI „zdecydowanie odradza ich stosowanie (w tym wszystkich formulacji glukozaminy i chondroityny)” (Arden et al., Nat Rev Rheumatol 2021). Dwóch autorów wytycznych ESCEO, Reginster i Bruyère, było również współautorami badania siarczanu glukozaminy opublikowanego w czasopiśmie Lancet w 2001 roku.

Działania niepożądane i ryzyko

Ogólna tolerancja

W dużych badaniach działania niepożądane były łagodne i występowały z częstością podobną do placebo:

GAIT. Zdarzenia niepożądane były „łagodne, rzadkie i równomiernie rozłożone” między ramionami badania (Clegg et al., NEJM 2006).
Cochrane, glukozamina. Reakcje niepożądane nie występowały częściej niż w grupie placebo (RR 0,97, 95% CI 0,88–1,08) (Towheed et al., 2005).
Cochrane, chondroityna. Ciężkie zdarzenia niepożądane występowały rzadziej niż w grupie kontrolnej (Peto OR 0,40, 95% CI 0,19–0,82) (Singh et al., 2015).

NCCIH zaznacza, że niewiele wiadomo o bezpieczeństwie stosowania w okresie ciąży lub karmienia piersią (NCCIH).

Interakcja z warfaryną

Jest to najlepiej udokumentowane zagrożenie. Autorzy związani z FDA opisali przypadek 71-letniego mężczyzny przyjmującego stabilną dawkę warfaryny, u którego wskaźnik INR (miara szybkości krzepnięcia krwi) wzrósł z 2,3 do 3,9 po około 3 tygodniach od zwiększenia dawki preparatu glukozaminy z chondroityną. Po zmniejszeniu dawki osiągnął wartość 4,7, a następnie spadł do 2,6 po odstawieniu suplementu i skorygowaniu dawki warfaryny (Knudsen and Sokol, Pharmacotherapy 2008). W tym samym przeglądzie odnotowano:

20 zgłoszeń w systemie FDA MedWatch dotyczących zaburzeń krzepnięcia przy stosowaniu glukozaminy lub glukozaminy z chondroityną u osób przyjmujących warfarynę, w tym jedno krwawienie do mózgu, w wyniku którego pacjent pozostał w przetrwałym stanie wegetatywnym;
21 zgłoszeń w bazie WHO dotyczących podwyższonego INR przy stosowaniu glukozaminy, z których 17 ustąpiło po jej odstawieniu.

Są to opisy przypadków, więc nie pozwalają określić częstości zjawiska, jednak NCCIH również wymienia ryzyko krwawień podczas stosowania warfaryny.

Stężenie glukozy we krwi

Kwestia wpływu glukozaminy na glikemię była przedmiotem dyskusji. Przegląd badań długoterminowych, obejmujących również osoby z cukrzycą typu 2 i stanem przedcukrzycowym, nie wykazał istotnego wzrostu glikemii na czczo w okresie do 3 lat. Zaznaczono w nim jednak, że brakuje rozstrzygających badań długoterminowych u osób ze stanem przedcukrzycowym (Simon et al., Diabetes Metab Res Rev 2011). Wytyczne ACR wskazują, że „u niektórych pacjentów eksponowanych na glukozaminę może wystąpić podwyższenie stężenia glukozy w surowicy”. NCCIH podaje, że u niektórych osób glukozamina może podnosić stężenie cukru we krwi.

Jakość i zanieczyszczenia

Suplementy nie przechodzą kontroli jakości wymaganych dla produktów leczniczych, dlatego deklaracja na etykiecie może nie odpowiadać rzeczywistej zawartości. W jednym badaniu przeanalizowano 25 suplementów glukozaminy i chondroityny z 8 krajów europejskich w porównaniu z 2 produktami farmaceutycznymi (Restaino et al., Carbohydr Polym 2019):

ponad 19 z 25 suplementów zawierało mniej chondroityny lub glukozaminy niż deklarowano, nawet o 60,3%;
wszystkie zawierały siarczan keratanu – pokrewny, ale odmienny łańcuch cukrowy – w ilości do 47,1%;
ponad 32% zawierało chondroitynę pochodzącą z mieszanych źródeł zwierzęcych lub frakcje o wielu różnych masach cząsteczkowych.

Ta zmienność jest jednym z powodów, dla których ESCEO oddziela produkty jakości farmaceutycznej od suplementów diety. Utrudnia ona również przenoszenie wyników jakiegokolwiek pojedynczego badania klinicznego na produkt kupiony w sklepie.

Najważniejsze informacje

Największe niezależne badanie dało wynik ujemny. W badaniu GAIT (1583 pacjentów) glukozamina, chondroityna ani ich skojarzenie nie były istotnie lepsze od placebo w łagodzeniu bólu kolana po 24 tygodniach. Skuteczniejszy od placebo okazał się celekoksyb.
Efekty maleją wraz ze wzrostem jakości badań. Metaanalizy wykazują niewielką korzyść lub jej brak w dużych, niezależnych od przemysłu badaniach o niskim ryzyku błędu systematycznego. Większe efekty pochodzą głównie z powiązanych z producentem badań jednej marki siarczanu glukozaminy.
Wybór produktu ma znaczenie – lub na to wygląda. Najkorzystniejsze dane dotyczą krystalicznego siarczanu glukozaminy oraz chondroityny jakości farmaceutycznej. Inne produkty glukozaminy w analizach zbiorczych konsekwentnie nie wykazywały przewagi nad placebo w łagodzeniu bólu.
Wytyczne są podzielone. ACR i OARSI odradzają oba związki w ChZS kolana, a NICE odradza glukozaminę. ESCEO zaleca postacie jakości farmaceutycznej wydawane na receptę, a ACR warunkowo popiera chondroitynę w ChZS rąk.
Niska toksyczność, jedna kluczowa interakcja. Działania niepożądane w badaniach były zbliżone do placebo, jednak opisy przypadków wiążą glukozaminę ze wzrostem INR i krwawieniami u osób przyjmujących warfarynę.
Etykiety mogą być niedokładne. W jednej analizie europejskiej większość suplementów zawierała mniej substancji czynnej niż deklarowano, a wszystkie były zanieczyszczone siarczanem keratanu.

Źródła

Clegg DO, Reda DJ, Harris CL, et al. Glucosamine, chondroitin sulfate, and the two in combination for painful knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2006;354(8):795–808. PubMed.
Sawitzke AD, Shi H, Finco MF, et al. The effect of glucosamine and/or chondroitin sulfate on the progression of knee osteoarthritis: a report from the glucosamine/chondroitin arthritis intervention trial. Arthritis Rheum. 2008;58(10):3183–3191. PubMed.
Sawitzke AD, Shi H, Finco MF, et al. Clinical efficacy and safety of glucosamine, chondroitin sulphate, their combination, celecoxib or placebo taken to treat osteoarthritis of the knee: 2-year results from GAIT. Ann Rheum Dis. 2010;69(8):1459–1464. PubMed.
Reginster JY, Deroisy R, Rovati LC, et al. Long-term effects of glucosamine sulphate on osteoarthritis progression: a randomised, placebo-controlled clinical trial. Lancet. 2001;357(9252):251–256. PubMed.
Pavelká K, Gatterová J, Olejarová M, et al. Glucosamine sulfate use and delay of progression of knee osteoarthritis: a 3-year, randomized, placebo-controlled, double-blind study. Arch Intern Med. 2002;162(18):2113–2123. PubMed.
Fransen M, Agaliotis M, Nairn L, et al. Glucosamine and chondroitin for knee osteoarthritis: a double-blind randomised placebo-controlled clinical trial evaluating single and combination regimens. Ann Rheum Dis. 2015;74(5):851–858. PubMed.
Hochberg MC, Martel-Pelletier J, Monfort J, et al. Combined chondroitin sulfate and glucosamine for painful knee osteoarthritis: a multicentre, randomised, double-blind, non-inferiority trial versus celecoxib. Ann Rheum Dis. 2016;75(1):37–44. PubMed.
Roman-Blas JA, Castañeda S, Sánchez-Pernaute O, et al. Combined treatment with chondroitin sulfate and glucosamine sulfate shows no superiority over placebo for reduction of joint pain and functional impairment in patients with knee osteoarthritis: a six-month multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial. Arthritis Rheumatol. 2017;69(1):77–85. PubMed.
Reginster JY, Dudler J, Blicharski T, Pavelka K. Pharmaceutical-grade chondroitin sulfate is as effective as celecoxib and superior to placebo in symptomatic knee osteoarthritis: the ChONdroitin versus CElecoxib versus Placebo Trial (CONCEPT). Ann Rheum Dis. 2017;76(9):1537–1543. PubMed.
Gabay C, Medinger-Sadowski C, Gascon D, et al. Symptomatic effects of chondroitin 4 and chondroitin 6 sulfate on hand osteoarthritis: a randomized, double-blind, placebo-controlled clinical trial at a single center. Arthritis Rheum. 2011;63(11):3383–3391. PubMed.
Towheed TE, Maxwell L, Anastassiades TP, et al. Glucosamine therapy for treating osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2005;(2):CD002946. PubMed.
Singh JA, Noorbaloochi S, MacDonald R, Maxwell LJ. Chondroitin for osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(1):CD005614. PubMed.
Wandel S, Jüni P, Tendal B, et al. Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ. 2010;341:c4675. PubMed.
Eriksen P, Bartels EM, Altman RD, et al. Risk of bias and brand explain the observed inconsistency in trials on glucosamine for symptomatic relief of osteoarthritis: a meta-analysis of placebo-controlled trials. Arthritis Care Res (Hoboken). 2014;66(12):1844–1855. PubMed.
Runhaar J, Rozendaal RM, van Middelkoop M, et al. Subgroup analyses of the effectiveness of oral glucosamine for knee and hip osteoarthritis: a systematic review and individual patient data meta-analysis from the OA trial bank. Ann Rheum Dis. 2017;76(11):1862–1869. PubMed.
Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation guideline for the management of osteoarthritis of the hand, hip, and knee. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020;72(2):149–162. PubMed; PMC.
Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578–1589. PubMed.
Bruyère O, Honvo G, Veronese N, et al. An updated algorithm recommendation for the management of knee osteoarthritis from the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis, Osteoarthritis and Musculoskeletal Diseases (ESCEO). Semin Arthritis Rheum. 2019;49(3):337–350. PubMed.
Arden NK, Perry TA, Bannuru RR, et al. Non-surgical management of knee osteoarthritis: comparison of ESCEO and OARSI 2019 guidelines. Nat Rev Rheumatol. 2021;17(1):59–66. PubMed.
National Institute for Health and Care Excellence. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). Opublikowano 19 października 2022 r. NICE.
National Center for Complementary and Integrative Health. Glucosamine and chondroitin for osteoarthritis: what you need to know. Ostatnia aktualizacja w październiku 2023 r. NCCIH.
Persiani S, Roda E, Rovati LC, et al. Glucosamine oral bioavailability and plasma pharmacokinetics after increasing doses of crystalline glucosamine sulfate in man. Osteoarthritis Cartilage. 2005;13(12):1041–1049. PubMed.
Volpi N. Oral bioavailability of chondroitin sulfate (Condrosulf) and its constituents in healthy male volunteers. Osteoarthritis Cartilage. 2002;10(10):768–777. PubMed.
Knudsen JF, Sokol GH. Potential glucosamine-warfarin interaction resulting in increased international normalized ratio: case report and review of the literature and MedWatch database. Pharmacotherapy. 2008;28(4):540–548. PubMed.
Simon RR, Marks V, Leeds AR, Anderson JW. A comprehensive review of oral glucosamine use and effects on glucose metabolism in normal and diabetic individuals. Diabetes Metab Res Rev. 2011;27(1):14–27. PubMed.
Restaino OF, Finamore R, Stellavato A, et al. European chondroitin sulfate and glucosamine food supplements: a systematic quality and quantity assessment compared to pharmaceuticals. Carbohydr Polym. 2019;222:114984. PubMed.

Glukozamina i chondroityna