Witamina B12 (kobalamina) to niezbędna, rozpuszczalna w wodzie witamina, której organizm potrzebuje do wytwarzania krwinek czerwonych, DNA oraz mieliny, czyli osłonki tłuszczowej otaczającej nerwy. Dostarcza się ją wyłącznie z produktów pochodzenia zwierzęcego, żywności wzbogacanej, suplementów lub leków. Niedobór wywołuje niedokrwistość megaloblastyczną (obecność dużych, niedojrzałych erytrocytów) oraz uszkodzenie nerwów, które nieleczone może stać się nieodwracalne.
Witamina B12 jest sprzedawana jako suplement dostępny bez recepty oraz na receptę w postaci roztworów do wstrzykiwań, aerozolu do nosa i wysokodawkowego antidotum w zatruciu cyjankami. Wstrzyknięcia są zatwierdzone w niedoborach wywołanych upośledzonym wchłanianiem, takich jak niedokrwistość złośliwa (Addisona-Biermera). Zastrzyki z witaminą B12 bywają również stosowane w celu dodania „energii” lub poprawy wydolności sportowej przez osoby z prawidłowym jej stężeniem. Badania kontrolowane nie wykazują korzyści w takim zastosowaniu.
Ta strona podsumowuje informacje pochodzące z raportu dotyczącego norm żywienia amerykańskich Narodowych Akademii Nauk, charakterystyk produktów FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków) oraz badań klinicznych. Ma ona charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Klasa | Witamina rozpuszczalna w wodzie; kobalaminy zawierające kobalt |
| Postacie w produktach | Cyjanokobalamina, hydroksokobalamina, metylokobalamina, adenozylokobalamina |
| Zalecane dzienne spożycie (RDA) u dorosłych (IOM 1998) | 2,4 µg/dobę; 2,6 µg/dobę w ciąży; 2,8 µg/dobę podczas laktacji |
| Górny tolerowany poziom spożycia | Nieustalony; IOM uznał dowody na szkodliwość za niewystarczające do wyznaczenia limitu |
| Produkty na receptę w USA | Wstrzyknięcia cyjanokobalaminy 1000 µg/mL (domięśniowo lub głęboko podskórnie); wstrzyknięcia hydroksokobalaminy 1000 µg/mL (domięśniowo); aerozol do nosa Nascobal 500 µg; Cyanokit 5 g dożylnie w zatruciu cyjankami |
| Zatwierdzona dawka podtrzymująca (niedokrwistość złośliwa) | Cyjanokobalamina 100 µg domięśniowo raz w miesiącu do końca życia |
| Okres półtrwania | Brak jednej wartości. Wstrzyknięta cyjanokobalamina osiąga stężenie maksymalne w ciągu 1 h, a 50–98% dawki 100–1000 µg może pojawić się w moczu w ciągu 48 h. Zapasy ustrojowe podlegają wymianie w tempie 0,1–0,2% na dobę |
| Główny mechanizm | Kofaktor syntazy metioninowej i mutazy metylomalonylo-CoA |
| Status WADA | Niewymieniona na Liście zabronionych substancji i metod z 2026 r.; wlewy dożylne powyżej 100 mL w ciągu 12 h są metodą zabronioną |
Czym jest
Określenie „witamina B12” obejmuje grupę kobalamin. Każda z nich zawiera atom kobaltu osadzony wewnątrz pierścienia korynowego, a poszczególne związki różnią się jedynie grupą przyłączoną do kobaltu (IOM 1998). Wewnątrz komórek witamina B12 działa w postaci dwóch koenzymów:
- metylokobalaminy, której syntaza metioninowa potrzebuje do przekształcenia homocysteiny w metioninę (reakcja ta odtwarza również pulę folianów);
- adenozylokobalaminy, której mutaza metylomalonylo-CoA potrzebuje do przekształcenia metylomalonylo-CoA w bursztynylo-CoA.
Gdy brakuje witaminy B12, we krwi gromadzą się homocysteina oraz kwas metylomalonowy (MMA). Z tego powodu oba te markery wykorzystuje się do potwierdzania niedoboru.
Główne postacie występujące w produktach:
| Postać | Wzór sumaryczny | Masa cząsteczkowa | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Cyjanokobalamina | C₆₃H₈₈CoN₁₄O₁₄P | 1 355,4 g/mol | Wstrzyknięcia w USA, lek Nascobal; tradycyjna postać w suplementach |
| Hydroksokobalamina | C₆₂H₈₉CoN₁₃O₁₅P | 1 346,4 g/mol | Wstrzyknięcia domięśniowe; Cyanokit (wysokodawkowe antidotum dożylne) |
| Metylokobalamina (mekobalamina) | C₆₃H₉₁CoN₁₃O₁₄P | 1 344,4 g/mol | Suplementy |
Źródła: cyjanokobalamina i hydroksokobalamina na podstawie ich charakterystyk produktów FDA (wstrzyknięcia cyjanokobalaminy; wstrzyknięcia hydroksokobalaminy); metylokobalamina według bazy PubChem.
Czy postać chemiczna ma znaczenie?
Cyjanokobalamina nie występuje naturalnie w żywności. Po raz pierwszy wyizolowano ją z wątroby w wyniku artefaktu związanego z metodą oczyszczania. Tradycyjnie stosuje się ją w suplementach i lekach głównie dlatego, że jest bardziej stabilna niż pozostałe postacie (Temova Rakuša et al., Molecules 2022).
Suplementy są często reklamowane hasłem, że metylokobalamina lub adenozylokobalamina są postaciami „aktywnymi”, a przez to lepszymi. W tym samym przeglądzie z 2022 r. uznano, że twierdzenia te „niekoniecznie mają podstawy naukowe”. W komórkach wszystkie cztery postacie są sprowadzane do wspólnego związku pośredniego — kob(II)alaminy — który następnie ulega przebudowie w dwa koenzymy. Niektóre badania wykazują niższą retencję tkankową i większe wydalanie z moczem w przypadku cyjanokobalaminy niż postaci naturalnych. Hydroksokobalamina ma rzeczywistą przewagę jedynie w niektórych rzadkich, dziedzicznych zaburzeniach metabolizmu witaminy B12.
W raporcie IOM odnotowano, że w porównaniu z hydroksokobalaminą cyjanokobalamina słabiej wiąże się z białkami surowicy i jest szybciej wydalana.
Jak działa w organizmie
Wchłanianie z pożywienia i tabletek
Witamina B12 zawarta w żywności jest związana z białkami. Kwas żołądkowy i enzymy uwalniają ją, po czym łączy się ona z czynnikiem wewnętrznym (Castle’a) — białkiem wytwarzanym przez błonę śluzową żołądka. Kompleks witaminy B12 z czynnikiem wewnętrznym ulega wchłanianiu w końcowym odcinku jelita cienkiego (końcowym odcinku jelita krętego) (IOM 1998).
Ta aktywna droga wchłaniania szybko ulega wysyceniu. Odsetek wchłoniętej witaminy spada wraz ze wzrostem dawki, co zmierzono za pomocą znakowanej radioaktywnie cyjanokobalaminy:
| Pojedyncza dawka doustna | Zatrzymany odsetek |
|---|---|
| 1 µg | Prawie 50% |
| 5 µg | Około 20% |
| 25 µg | Nieco ponad 5% |
Druga, bierna droga pozwala na wchłonięcie około 1% dużej dawki doustnej, nawet przy całkowitym braku czynnika wewnętrznego. Właśnie dlatego wysokodawkowe tabletki doustne mogą leczyć niedobór u osób, które nie wchłaniają witaminy B12 w sposób prawidłowy (zob. poniżej).
Magazynowanie i obrót metaboliczny
Głównym magazynem jest wątroba. Większość oszacowań całkowitej puli witaminy B12 w organizmie dorosłego człowieka wynosi 2–3 mg. Organizm traci około 0,1–0,2% swoich zapasów dziennie, przy czym wyższa wartość dotyczy osób z niedokrwistością złośliwą, które nie są w stanie ponownie wchłaniać witaminy B12 wydzielanej z żółcią (IOM 1998). Ponieważ zapasy są duże w porównaniu z dziennymi stratami, niedobór rozwija się zazwyczaj powoli.
Witamina B12 we wstrzyknięciach
| Parametr | Wartość | Źródło |
|---|---|---|
| Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego po domięśniowym podaniu cyjanokobalaminy | W ciągu 1 godziny | Charakterystyka produktu cyjanokobalaminy |
| Wydalanie z moczem po dawce 100 lub 1000 µg cyjanokobalaminy | 50–98% dawki w ciągu 48 h, większość w pierwszych 8 h | Charakterystyka produktu cyjanokobalaminy |
| Retencja dawki domięśniowej | 80–90% przy dawkach do 50 µg; 55% przy 100 µg; 15% przy 1000 µg | Charakterystyka produktu Nascobal |
| Uwalnianie hydroksokobalaminy z miejsca wstrzyknięcia | 50% w ciągu 2,5 h | Charakterystyka produktu hydroksokobalaminy |
| Wydalanie z moczem po dawce 500–1000 µg hydroksokobalaminy | 16–66% w ciągu 72 h | Charakterystyka produktu hydroksokobalaminy |
| Okres półtrwania całkowitych kobalamin po podaniu 5–10 g dożylnie (Cyanokit) | Około 26–31 h | Charakterystyka produktu Cyanokit |
Po wysyceniu białek wiążących we krwi i w wątrobie nadmiar witaminy B12 zostaje wydalony z moczem. W charakterystyce produktu cyjanokobalaminy zaleca się lekarzom unikanie drogi dożylnej w leczeniu niedoborów, ponieważ niemal cała podana witamina zostałaby utracona z moczem.
Zapotrzebowanie i grupy narażone na niedobór
Instytut Medycyny (IOM, obecnie Narodowa Akademia Medycyny) ustalił zalecane dzienne spożycie (RDA) dla dorosłych na poziomie 2,4 µg/dobę (IOM 1998). Wartość RDA zakłada 50% wchłanianie z pożywienia.
| Grupa | RDA |
|---|---|
| Dzieci 1–3 lata | 0,9 µg/dobę |
| Dzieci 4–8 lat | 1,2 µg/dobę |
| Wiek 9–13 lat | 1,8 µg/dobę |
| Wiek 14 lat i więcej | 2,4 µg/dobę |
| Ciąża | 2,6 µg/dobę |
| Laktacja | 2,8 µg/dobę |
IOM oszacował, że u 10–30% osób po 50. roku życia występuje zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka z niskim wydzielaniem kwasu żołądkowego, co upośledza uwalnianie witaminy B12 z pożywienia. Dlatego instytut zalecił osobom po 50. roku życia pokrywanie większości zapotrzebowania (RDA) z żywności wzbogacanej lub suplementów, w których krystaliczna witamina B12 nie jest związana z białkami.
IOM wymienia następujące przyczyny niedoboru:
- dieta niezawierająca produktów pochodzenia zwierzęcego (ścisły weganizm);
- niedokrwistość złośliwa (autoimmunologiczna utrata czynnika wewnętrznego);
- resekcja żołądka (gastrektomia) lub zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka;
- zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego;
- zarażenie bruzdogłowcem szerokim;
- choroba lub usunięcie końcowego odcinka jelita krętego;
- zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki.
Stężenie witaminy B12 obniżają także powszechnie stosowane leki (zob. sekcję „Interakcje” poniżej).
Zatwierdzone zastosowanie medyczne
Wstrzyknięcia cyjanokobalaminy
Charakterystyka produktu obejmuje niedobór witaminy B12 spowodowany zaburzeniami wchłaniania, w tym niedokrwistość złośliwą, choroby lub operacje przewodu pokarmowego (takie jak gastrektomia, sprue i zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego), zarażenie bruzdogłowcem szerokim oraz nowotwory trzustki lub jelit (charakterystyka produktu cyjanokobalaminy). Wskazano w niej, że zwiększone zapotrzebowanie wynikające z ciąży, hemolizy i podobnych stanów można zazwyczaj pokryć za pomocą suplementów doustnych.
Zatwierdzone dawkowanie w niedokrwistości złośliwej, podawane domięśniowo lub w głębokim wstrzyknięciu podskórnym:
| Faza | Dawka |
|---|---|
| Początkowa | 100 µg raz na dobę przez 6–7 dni |
| W przypadku uzyskania poprawy klinicznej i wzrostu liczby retikulocytów | 100 µg co drugi dzień przez 7 dawek, a następnie co 3–4 dni przez 2–3 tygodnie |
| Podtrzymująca | 100 µg raz w miesiącu do końca życia |
Według charakterystyki produktu leczenie doustne „nie jest niezawodne” w niedokrwistości złośliwej. U osób z prawidłowym wchłanianiem jelitowym długotrwałe leczenie powinno być prowadzone drogą doustną.
Wstrzyknięcia hydroksokobalaminy
Charakterystyka produktu hydroksokobalaminy przeznaczonej wyłącznie do podawania domięśniowego wymienia niedokrwistość złośliwą, niedobór pokarmowy u ścisłych wegetarian i karmionych przez nich piersią niemowląt oraz zaburzenia wchłaniania wynikające z chorób żołądka lub jelita krętego (charakterystyka produktu hydroksokobalaminy). Zatwierdzona dawka u dorosłych wynosi 30 µg na dobę przez 5–10 dni, a następnie 100–200 µg raz w miesiącu.
Aerozol do nosa Nascobal
Lek Nascobal (500 µg cyjanokobalaminy w jednej dawce aerozolu) jest zatwierdzony do leczenia podtrzymującego u pacjentów z niedokrwistością złośliwą będącą w remisji po terapii domięśniowej, bez zajęcia układu nerwowego, a także w innych niedoborach niewynikających z niedokrwistości złośliwej oraz w profilaktyce przy zwiększonym zapotrzebowaniu (charakterystyka produktu Nascobal). Dawka początkowa to jedno rozpylenie do jednego nozdrza raz w tygodniu, z kontrolą stężenia witaminy B12 i morfologii krwi po jednym miesiącu, a następnie co 3–6 miesięcy.
Cyanokit (wysokodawkowa hydroksokobalamina)
Cyanokit ma zupełnie inne przeznaczenie. Hydroksokobalamina wiąże jony cyjankowe, tworząc cyjanokobalaminę, która jest wydalana z moczem. Dawka początkowa u dorosłych wynosi 5 g we wlewie dożylnym trwającym 15 minut, z możliwością podania drugiej dawki 5 g (charakterystyka produktu Cyanokit).
Co pokazują badania
Doustna a wstrzykiwana witamina B12 w leczeniu niedoboru
W przeglądzie Cochrane uwzględniono trzy badania randomizowane z udziałem 153 uczestników, w których porównywano doustną i domięśniową witaminę B12 przez 3–4 miesiące (Wang et al., Cochrane 2018):
- W dwóch badaniach ze stosowaniem dawki 1000 µg/dobę doustnie stężenie witaminy B12 w surowicy nie różniło się w sposób istotny klinicznie od leczenia domięśniowego.
- W jednym badaniu ze stosowaniem dawki 2000 µg/dobę doustnie stężenie witaminy B12 w surowicy było wyższe średnio o 680 pg/mL (95% CI 392,7–967,3) niż po leczeniu domięśniowym.
- Jakość dowodów oceniono jako niską, a w żadnym z badań nie raportowano objawów klinicznych ani jakości życia.
W najbardziej znanym z tych badań zrandomizowano 38 nowo zdiagnozowanych pacjentów do grupy przyjmującej 2 mg cyjanokobalaminy doustnie raz na dobę lub 1 mg domięśniowo w dniach 1, 3, 7, 10, 14, 21, 30, 60 i 90 (Kuzminski et al., Blood 1998). U pięciu osób stwierdzono ostatecznie niedobór kwasu foliowego, co pozostawiło 33 pacjentów poddanych ocenie:
| Parametr (średnia) | Doustnie, przed | Doustnie, 4 miesiące | Domięśniowo, przed | Domięśniowo, 4 miesiące |
|---|---|---|---|---|
| Witamina B12 w surowicy (pg/mL) | 93 | 1005 | 95 | 325 |
| Kwas metylomalonowy (nmol/L) | 3850 | 169 | 3630 | 265 |
| Homocysteina (µmol/L) | 37,2 | 10,6 | 40,0 | 12,2 |
Wyniki morfologii krwi oraz objawy neurologiczne poprawiły się szybko i w równym stopniu w obu grupach. Po 4 miesiącach w grupie przyjmującej lek doustnie stężenie witaminy B12 w surowicy było istotnie wyższe, a stężenie MMA niższe.
Niedobór związany ze stosowaniem metforminy
Metformina, lek pierwszego rzutu w cukrzycy typu 2, obniża stężenie witaminy B12. Zgodnie z jej charakterystyką produktu przyczyną może być zakłócanie wchłaniania kompleksu witaminy B12 z czynnikiem wewnętrznym (charakterystyka produktu metforminy). W badaniach trwających 29 tygodni u około 7% pacjentów z prawidłowymi wartościami stężenie spadło poniżej normy. W charakterystyce produktu zaleca się obecnie oznaczanie stężenia witaminy B12 co 2–3 lata oraz wykonywanie morfologii krwi raz w roku.
Skalę tego zjawiska określają ilościowo dwa badania długoterminowe:
| Badanie | Projekt | Główny wynik dotyczący witaminy B12 |
|---|---|---|
| Badanie HOME (de Jager et al., BMJ 2010) | RCT, 390 pacjentów z cukrzycą typu 2 leczonych insuliną; metformina 850 mg trzy razy na dobę względem placebo przez 4,3 roku | Stężenie witaminy B12 spadło o 19% względem placebo (95% CI −24% do −14%). Niedobór (poniżej 150 pmol/L) występował o 7,2 punktu procentowego częściej (95% CI 2,3–12,1), co odpowiada wskaźnikowi NNH (number needed to harm) równemu 13,8 w ciągu 4,3 roku |
| DPP/DPPOS (Aroda et al., JCEM 2016) | Analiza wtórna badania w stanie przedcukrzycowym; metformina 850 mg dwa razy na dobę względem placebo, następnie otwarta faza z metforminą; obserwacja do 13 lat | Niskie stężenie B12 (≤ 203 pg/mL): 4,3% względem 2,3% po 5 latach; 7,4% względem 5,4% po 13 latach (różnica nieistotna). Niskie lub graniczne (≤ 298 pg/mL): 19,1% względem 9,5% po 5 latach oraz 20,3% względem 15,6% po 13 latach |
W badaniu DPPOS każdy rok stosowania metforminy zwiększał szansę wystąpienia niedoboru witaminy B12 o 13% (OR 1,13; 95% CI 1,06–1,20). Neuropatia występowała częściej u osób przyjmujących metforminę, które miały niskie stężenie witaminy B12. W badaniu HOME u pacjentów, u których rozwinął się niedobór, odnotowano wyższe stężenie homocysteiny.
Energia i wydolność u osób bez niedoboru
Zastrzyki z witaminą B12 są stosowane przez niektórych sportowców, zwłaszcza w dyscyplinach wytrzymałościowych (Krzywański et al., Nutrients 2020). Uzasadnieniem jest fakt, że witamina B12 jest niezbędna do wytwarzania krwinek czerwonych, a ciężki niedobór witaminy B12 lub folianów rzeczywiście powoduje niedokrwistość i obniża wytrzymałość (Lukaski, Nutrition 2004). Pytanie brzmi jednak, czy dodatkowa podaż witaminy B12 pomaga osobie, u której jej stężenie jest już wystarczające.
Dowody z badań kontrolowanych wskazują, że nie pomaga:
- Badanie wstrzyknięć. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 31 młodych mężczyzn bez niedokrwistości (w wieku 18,7–20,8 roku) otrzymywało wstrzyknięcia 1 mg cyjanokobalaminy lub placebo trzy razy w tygodniu przez 6 tygodni. Nie stwierdzono istotnej różnicy między grupami w żadnym ze wskaźników wydolności fizycznej (Tin-May-Than et al., Br J Nutr 1978).
- Przegląd dotyczący witamin i wydolności. W przeglądzie opublikowanym przez badacza z USDA stwierdzono, że suplementy witaminowe i mineralne nie poprawiają parametrów wydolności u osób odżywiających się w sposób pełnowartościowy (Lukaski 2004).
- Stosowanie wśród sportowców wyczynowych. W grupie 243 polskich lekkoatletów (1131 próbek krwi pobranych w ciągu 6 lat) 34% zgłosiło stosowanie zastrzyków z witaminą B12, częściej w konkurencjach wytrzymałościowych. Średnie stężenie witaminy B12 w surowicy wynosiło 739 pg/mL i u żadnego ze sportowców nie stwierdzono niedoboru (Krzywański et al. 2020). Stężenie hemoglobiny rosło wraz ze stężeniem B12 jedynie do poziomu około 400 pg/mL, natomiast powyżej 700 pg/mL nie ulegało już zmianie. Było to badanie obserwacyjne, w którym nie testowano samych wstrzyknięć.
Przeciwko temu założeniu przemawia również farmakokinetyka. Zaledwie około 15% domięśniowej dawki 1000 µg ulega zatrzymaniu w organizmie, a znaczna część dużego wstrzyknięcia pojawia się w moczu w ciągu kilku godzin (charakterystyka produktu Nascobal; charakterystyka produktu cyjanokobalaminy). Nie znaleźliśmy żadnego badania randomizowanego wykazującego, aby zastrzyki z witaminą B12 poprawiały poziom energii, zmniejszały zmęczenie, wspomagały redukcję tkanki tłuszczowej lub zwiększały wydolność sportową u osób z prawidłowym statusem witaminy B12.
O stosowaniu „witaminy B12 na energię”. Zmęczenie jest rzeczywistym objawem niedoboru witaminy B12, ponieważ niedobór ten prowadzi do niedokrwistości. Wyrównanie prawdziwego niedoboru może zatem przywrócić energię. Nie oznacza to jednak, że dodatkowa witamina B12 podnosi poziom energii ponad normę; kontrolowane badanie wstrzyknięć u mężczyzn bez niedokrwistości nie wykazało żadnego wpływu na wydolność.
Działania niepożądane i ryzyko
Spożycie z żywności i suplementów
IOM nie stwierdził działań niepożądanych związanych z nadmiernym spożyciem witaminy B12 z żywności lub suplementów u osób zdrowych, dlatego nie ustalił górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) (IOM 1998). Z dużej dawki doustnej wchłania się jedynie niewielki ułamek, co może tłumaczyć niską toksyczność. W niektórych starszych doniesieniach wiązano wysokie dawki wstrzykiwanej witaminy B12 (0,5–5 mg) z występowaniem trądziku. Przypadki te dotyczyły głównie hydroksokobalaminy, a przyczyną mogło być zanieczyszczenie preparatów jodem.
Ostrzeżenia dotyczące wstrzyknięć (charakterystyki produktów)
Charakterystyki produktów cyjanokobalaminy i hydroksokobalaminy wymieniają następujące zagrożenia (charakterystyka produktu cyjanokobalaminy; charakterystyka produktu hydroksokobalaminy):
- Anafilaksja. Po wstrzyknięciu witaminy B12 opisywano wstrząs anafilaktyczny i zgony. W charakterystyce produktu cyjanokobalaminy zaleca się wykonanie śródskórnej próby uczuleniowej u osób z podejrzeniem nadwrażliwości. Nadwrażliwość na kobalt lub witaminę B12 stanowi przeciwwskazanie.
- Choroba Lebera. U pacjentów z wczesną dziedziczną atrofią nerwu wzrokowego Lebera leczonych cyjanokobalaminą dochodziło do ciężkiego i gwałtownego zaniku nerwu wzrokowego.
- Niskie stężenie potasu. Podczas intensywnego leczenia ciężkiej niedokrwistości megaloblastycznej może wystąpić hipokaliemia i nagły zgon. W ciągu pierwszych 48 godzin należy ściśle monitorować stężenie potasu.
- Powikłania we wczesnej fazie leczenia. Obrzęk płuc i zastoinowa niewydolność serca na początku terapii, zakrzepica naczyń obwodowych oraz nadpłytkowość.
- Czerwienica prawdziwa. Niedobór witaminy B12 może maskować tę chorobę krwi, a wdrożenie leczenia może ją ujawnić.
- Łagodne reakcje. Łagodna przemijająca biegunka, świąd, wysypka, uczucie obrzęku całego ciała oraz ból w miejscu wstrzyknięcia.
- Alkohol benzylowy. Fiolki wielodawkowe zawierają alkohol benzylowy, który powiązano ze śmiertelnym „zespołem zaburzeń oddechowych” (gasping syndrome) u wcześniaków.
Maskowanie niedoboru przez kwas foliowy
Kwas foliowy może skorygować niedokrwistość wynikającą z niedoboru witaminy B12, ale nie zapobiega uszkodzeniu nerwów. W obu charakterystykach produktów ostrzega się, że leczenie niedoboru witaminy B12 samym kwasem foliowym może dopuścić do postępu nieodwracalnych uszkodzeń neurologicznych. Charakterystyka produktu cyjanokobalaminy wskazuje, że niedobór trwający dłużej niż 3 miesiące może spowodować trwałe zmiany zwyrodnieniowe rdzenia kręgowego.
Wysokie dawki witamin z grupy B w chorobach nerek
W badaniu DIVINe 238 osób z cukrzycową chorobą nerek przyjmowało codziennie tabletkę zawierającą 2,5 mg kwasu foliowego, 25 mg witaminy B6 i 1 mg witaminy B12 albo placebo (House et al., JAMA 2010). Po 36 miesiącach czynność nerek (GFR) pogorszyła się bardziej w grupie przyjmującej witaminy: spadek o 16,5 względem 10,7 mL/min/1,73 m² (średnia różnica −5,8; 95% CI −10,6 do −1,1). Złożony punkt końcowy obejmujący zawał serca, udar mózgu, rewaskularyzację i zgon również występował częściej (HR 2,0; 95% CI 1,0–4,0). Ze względu na zastosowanie preparatu złożonego efektu tego nie można przypisać wyłącznie witaminie B12.
Wysokodawkowa dożylna hydroksokobalamina
W dawkach stosowanych jako antidotum lek Cyanokit zabarwia skórę i mocz na czerwono. Jego charakterystyka produktu wymienia reakcje alergiczne, uszkodzenie nerek (w tym kryształy szczawianów w moczu) oraz wzrost ciśnienia tętniczego jako ciężkie działania niepożądane (charakterystyka produktu Cyanokit).
Interakcje
| Lek lub czynnik | Działanie | Źródło |
|---|---|---|
| Metformina | Obniża stężenie witaminy B12 w surowicy; charakterystyka produktu zaleca kontrolę B12 co 2–3 lata | Charakterystyka produktu metforminy |
| Inhibitory pompy protonowej (stosowanie przez ponad 2 lata) | Powiązane z niedoborem, OR 1,65 (95% CI 1,58–1,73) w badaniu kliniczno-kontrolnym obejmującym 25 956 przypadków | Lam et al., JAMA 2013 |
| Antagoniści receptora H2 (stosowanie przez ponad 2 lata) | OR 1,25 (95% CI 1,17–1,34) w tym samym badaniu | Lam et al. 2013 |
| Kolchicyna, kwas paraaminosalicylowy, nadużywanie alkoholu przez ponad 2 tygodnie | Mogą powodować zespół złego wchłaniania witaminy B12 | Charakterystyka produktu cyjanokobalaminy |
| Chloramfenikol | Może osłabiać odpowiedź hematologiczną na witaminę B12 | Charakterystyka produktu Nascobal; charakterystyka produktu hydroksokobalaminy |
| Większość antybiotyków, metotreksat, pirymetamina | Mogą fałszować wyniki oznaczeń witaminy B12 i kwasu foliowego we krwi | Charakterystyka produktu cyjanokobalaminy |
Status prawny i jakość
W USA roztwory witaminy B12 do wstrzykiwań oraz lek Nascobal są produktami wydawanymi na receptę („Rx only”), natomiast doustna witamina B12 jest sprzedawana jako suplement diety. FDA wymaga, aby zawartość witaminy B12 dodawanej do suplementów wynosiła co najmniej 100% wartości zadeklarowanej na etykiecie, nie określa jednak górnego limitu. Producenci często stosują naddatki technologiczne, aby zrekompensować rozkład witaminy podczas przechowywania (Temova Rakuša et al. 2022).
Witamina B12 jest wrażliwa na światło i niestabilna w niektórych mieszaninach. W tym samym przeglądzie opisano badania roztworów do wstrzykiwań z kompleksem witamin B, w których cztery z sześciu produktów zawierały od 5% do 80% deklarowanej ilości witaminy B12, przy dalszych stratach w trakcie przechowywania. W charakterystykach produktów obu postaci do wstrzykiwań nakazuje się chronić je przed światłem.
W przypadku sportowców witamina B12 nie jest wymieniona na Liście zabronionych substancji i metod Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) z 2026 r.. Jednak wlewy dożylne lub wstrzyknięcia o łącznej objętości przekraczającej 100 mL w okresie 12 godzin stanowią metodę zabronioną (M2.2), z wyjątkiem sytuacji, gdy są uzasadnione w ramach leczenia szpitalnego, zabiegów chirurgicznych lub klinicznych badań diagnostycznych. Zasada ta dotyczy „kroplówek” witaminowych niezależnie od ich składu.
Najważniejsze informacje
- Niezbędna, lecz potrzebna w minimalnych ilościach. Zalecane dzienne spożycie (RDA) u dorosłych wynosi 2,4 µg/dobę. Niedobór wywołuje niedokrwistość oraz uszkodzenie nerwów, które może stać się trwałe.
- Wstrzyknięcia służą do leczenia zaburzeń wchłaniania. Charakterystyki produktów zatwierdzają domięśniową cyjanokobalaminę (100 µg raz w miesiącu do końca życia w niedokrwistości złośliwej) oraz hydroksokobalaminę. W badaniach klinicznych wysokie dawki doustnej witaminy B12 (1–2 mg/dobę) wyrównywały niedobór równie skutecznie jak zastrzyki.
- Postać chemiczna ma mniejsze znaczenie, niż sugeruje marketing. W komórkach wszystkie postacie są przekształcane do tego samego związku pośredniego. Twierdzenia o wyższości metylokobalaminy nie mają silnego poparcia w dowodach.
- Metformina obniża stężenie witaminy B12. W trwającym 4,3 roku badaniu RCT metformina zmniejszyła stężenie witaminy B12 o 19% względem placebo. Charakterystyka produktu zaleca kontrolę poziomu B12 co 2–3 lata.
- Brak udowodnionego działania wspomagającego u osób z prawidłowym poziomem. Badanie wstrzyknięć z podwójnie ślepą próbą nie wykazało wpływu na wydolność, a większość dawki 1000 µg z zastrzyku zostaje wydalona z moczem.
- Niska toksyczność, ale nie całkowity brak ryzyka. Dla podaży doustnej nie wyznaczono górnego limitu spożycia. Wstrzyknięcia niosą ze sobą rzadkie ryzyko anafilaksji, a wczesna faza leczenia ciężkiej niedokrwistości wymaga monitorowania stężenia potasu.
Źródła
- Institute of Medicine. Vitamin B12. W: Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. Washington, DC: National Academies Press; 1998:306–356. doi:10.17226/6015. NAP.
- Hikma Pharmaceuticals USA. Cyanocobalamin injection, USP, amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- Actavis Pharma. Hydroxocobalamin injection USP, amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- Par Health USA. Nascobal (cyanocobalamin) nasal spray, amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- BTG International. Cyanokit (hydroxocobalamin) for injection, amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- Laurus Labs. Metformin hydrochloride tablets and extended-release tablets, amerykańska charakterystyka produktu (prescribing information). DailyMed.
- National Center for Biotechnology Information. Mecobalamin, PubChem CID 60196341. PubChem.
- Temova Rakuša Ž, Roškar R, Hickey N, Geremia S. Vitamin B12 in foods, food supplements, and medicines—a review of its role and properties with a focus on its stability. Molecules. 2022;28(1):240. PubMed.
- Wang H, Li L, Qin LL, et al. Oral vitamin B12 versus intramuscular vitamin B12 for vitamin B12 deficiency. Cochrane Database Syst Rev. 2018;3(3):CD004655. PubMed.
- Kuzminski AM, Del Giacco EJ, Allen RH, et al. Effective treatment of cobalamin deficiency with oral cobalamin. Blood. 1998;92(4):1191–1198. PubMed.
- de Jager J, Kooy A, Lehert P, et al. Long term treatment with metformin in patients with type 2 diabetes and risk of vitamin B-12 deficiency: randomised placebo controlled trial. BMJ. 2010;340:c2181. PubMed.
- Aroda VR, Edelstein SL, Goldberg RB, et al. Long-term metformin use and vitamin B12 deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(4):1754–1761. PubMed.
- Lam JR, Schneider JL, Zhao W, Corley DA. Proton pump inhibitor and histamine 2 receptor antagonist use and vitamin B12 deficiency. JAMA. 2013;310(22):2435–2442. PubMed.
- Tin-May-Than, Ma-Win-May, Khin-Sann-Aung, Mya-Tu M. The effect of vitamin B12 on physical performance capacity. Br J Nutr. 1978;40(2):269–273. PubMed.
- Lukaski HC. Vitamin and mineral status: effects on physical performance. Nutrition. 2004;20(7-8):632–644. PubMed.
- Krzywański J, Mikulski T, Pokrywka A, et al. Vitamin B12 status and optimal range for hemoglobin formation in elite athletes. Nutrients. 2020;12(4):1038. PubMed.
- House AA, Eliasziw M, Cattran DC, et al. Effect of B-vitamin therapy on progression of diabetic nephropathy: a randomized controlled trial. JAMA. 2010;303(16):1603–1609. PubMed.
- World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA 2026 Prohibited List.