Eksenatyd to agonista receptora glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1), jeden z najwcześniejszych leków z tej klasy. Jest syntetyczną kopią eksendyny-4, peptydu występującego w jadzie jaszczurki helodermy arizońskiej (Gila monster). FDA (amerykańska Agencja Żywności i Leków) zatwierdziła go w kwietniu 2005 r. pod nazwą Byetta, jako wstrzyknięcie podawane dwa razy na dobę w leczeniu cukrzycy typu 2. Następnie pojawiła się postać o przedłużonym uwalnianiu podawana raz w tygodniu pod nazwami Bydureon (2012) i Bydureon BCise (2017).
Najważniejszym faktem jest dziś to, że eksenatyd został w dużej mierze wyparty przez nowsze leki. Baza Drugs@FDA wymienia główny wniosek rejestracyjny dla leku Byetta oraz leki Bydureon i Bydureon BCise jako wycofane z obrotu (discontinued), a w Unii Europejskiej wycofano pozwolenia na dopuszczenie do obrotu zarówno dla leku Byetta, jak i Bydureon z dniem 1 stycznia 2026 r. na wniosek firmy AstraZeneca z przyczyn komercyjnych. Generyczny eksenatyd do wstrzykiwań dwa razy na dobę firmy Amneal (zatwierdzony w listopadzie 2024 r.) pozostaje w wykazie jako produkt wydawany na receptę. Eksenatyd nigdy nie został zatwierdzony do kontroli masy ciała, a w badaniach bezpośredniego porównania obniżał stężenie glukozy we krwi i masę ciała słabiej niż semaglutyd czy liraglutyd.
Ta strona podsumowuje informacje zawarte w charakterystykach produktów (etykietach FDA), badaniach klinicznych oraz dokumentach organów regulacyjnych. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Klasa leku | Agonista receptora GLP-1 (syntetyczna eksendyna-4) |
| Marki / pierwsze zatwierdzenie w USA | Byetta (28 kwietnia 2005 r.); Bydureon (27 stycznia 2012 r.); Bydureon BCise (20 października 2017 r.); generyczny eksenatyd do wstrzykiwań, Amneal (19 listopada 2024 r.) |
| Droga podania | Wstrzyknięcie podskórne: dwa razy na dobę (Byetta, lek generyczny) lub raz w tygodniu (Bydureon, Bydureon BCise) |
| Dawki według etykiet | Postać podawana dwa razy na dobę: 5 mcg dwa razy na dobę, zwiększane do 10 mcg dwa razy na dobę po 1 miesiącu; postać tygodniowa: 2 mg raz na 7 dni |
| Okres półtrwania (etykieta Byetta) | 2,4 godziny; mierzalny przez około 10 godzin po podaniu dawki |
| Wypłukiwanie postaci tygodniowej (etykieta) | Stężenia spadają poniżej granicy oznaczalności po około 10 tygodniach od ostatniej dawki |
| Zatwierdzone zastosowanie | Wyłącznie kontrola glikemii w cukrzycy typu 2; niezatwierdzony do redukcji masy ciała |
| Ostrzeżenie w ramce | Wyłącznie postacie tygodniowe: guzy z komórek C tarczycy u szczurów |
| Status w USA / UE | Byetta (NDA 021773), Bydureon i Bydureon BCise figurują jako wycofane z obrotu; pozwolenia w UE wycofane 1 stycznia 2026 r. |
| Status WADA | Niewymieniony na Liście zabronionych substancji i metod z 2026 r. |
Czym jest
Eksenatyd to amid peptydu złożonego z 39 aminokwasów o wzorze C₁₈₄H₂₈₂N₅₀O₆₀S i masie cząsteczkowej 4186,6 Da (etykieta Byetta). Jest wytwarzany syntetycznie, ale jego sekwencja jest naturalna: to eksendyna-4, którą laboratorium Johna Enga wyizolowało z jadu Heloderma suspectum (helodermy arizońskiej) w 1992 r. (Eng et al., J Biol Chem 1992).
Etykieta opisuje jego sekwencję jako częściowo pokrywającą się z sekwencją ludzkiego GLP-1. W 1993 r. doświadczenia na szczurzych liniach komórek wytwarzających insulinę oraz izolowanych wyspach trzustkowych szczura wykazały, że eksendyna-4 wiąże receptor GLP-1 i działa tam jako silny agonista, podnosząc poziom cAMP oraz stymulowane glukozą wydzielanie insuliny (Göke et al., J Biol Chem 1993).
Tym, co uczyniło eksendynę-4 użyteczną jako lek, jest stabilność. W badaniu laboratoryjnym z użyciem błon komórkowych nerek szczura i świni enzym dipeptydylopeptydaza-4 (DPP-4) stanowił etap ograniczający szybkość rozkładu ludzkiego GLP-1, podczas gdy eksendyna-4 była o kilka rzędów wielkości bardziej stabilna niż GLP-1 (Thum et al., Exp Clin Endocrinol Diabetes 2002). W przeciwieństwie do późniejszych leków, takich jak semaglutyd, eksenatyd nie ma łańcucha kwasu tłuszczowego wiążącego albuminę. Dlatego sam peptyd nadal wymaga wstrzykiwania dwa razy na dobę, a wersja tygodniowa opiera się zamiast tego na powolnym uwalnianiu z depotu.
Zgodnie z etykietami eksenatyd:
- zwiększa uwalnianie insuliny z trzustki tylko wtedy, gdy stężenie glukozy we krwi jest podwyższone, oraz przywracał pierwszą fazę odpowiedzi insulinowej u osób z cukrzycą typu 2;
- obniża stężenie glukagonu podczas hiperglikemii, nie blokując prawidłowej odpowiedzi glukagonowej na niskie stężenie cukru we krwi;
- spowalnia opróżnianie żołądka, co zmniejsza poposiłkowy wzrost stężenia glukozy;
- zmniejsza spożycie pokarmu u zwierząt i ludzi.
Dwie postacie leku
| Cecha | Byetta / generyczny eksenatyd | Bydureon BCise (i Bydureon) |
|---|---|---|
| Postać | Przezroczysty roztwór, 250 mcg/mL, w fabrycznie napełnionym wstrzykiwaczu (penie) | Eksenatyd w biodegradowalnych mikrosferach z polimeru PLGA zawieszonych w oleju z trójglicerydów o średniej długości łańcucha |
| Dawka | 5 lub 10 mcg dwa razy na dobę, w ciągu 60 minut przed porannym i wieczornym posiłkiem | 2 mg raz w tygodniu, o dowolnej porze dnia, z posiłkiem lub niezależnie od niego |
| Czas do osiągnięcia stanu stacjonarnego | Nie dotyczy (krótko działający) | Około 10 tygodni |
| Ostrzeżenie w ramce | Brak | Ryzyko guzów z komórek C tarczycy |
| Zatwierdzony wiek | Dorośli | Dorośli i dzieci w wieku 10 lat i starsze (BCise) |
Źródła: etykieta Byetta; etykieta Bydureon BCise.
Farmakokinetyka
Na podstawie etykiet Byetta i Bydureon BCise:
| Parametr | Eksenatyd dwa razy na dobę (dawka 10 mcg) | Eksenatyd raz w tygodniu (2 mg) |
|---|---|---|
| Czas do stężenia szczytowego | Mediana 2,1 godziny | Początkowe uwolnienie leku związanego z powierzchnią, a następnie szczyt około 6.–7. tygodnia po pojedynczej dawce |
| Stężenie szczytowe | Średnia 211 pg/mL | Średnia w stanie stacjonarnym około 208 pg/mL od 10. tygodnia |
| Objętość dystrybucji | 28,3 L | Oczekiwana taka sama |
| Klirens | 9,1 L/godzinę | 9,1 L/godzinę |
| Końcowy okres półtrwania | 2,4 godziny | Nie podano; czas działania zależy od uwalniania z depotu |
| Po odstawieniu | Mierzalny przez około 10 godzin | Poniżej 20 pg/mL po około 10 tygodniach od ostatniej dawki |
Eksenatyd jest usuwany głównie przez nerki (filtracja kłębuszkowa, po której następuje rozkład peptydu). Czyni to czynność nerek kluczowym czynnikiem wpływającym na ekspozycję:
- Postać podawana dwa razy na dobę. Ekspozycja była zbliżona do prawidłowej w łagodnych do umiarkowanych zaburzeniach czynności nerek (klirens kreatyniny 30–80 mL/min), ale 3,37-krotnie wyższa w schyłkowej niewydolności nerek wymagającej dializoterapii, gdzie pojedyncze dawki 5 mcg były źle tolerowane. Etykieta nie zaleca stosowania leku poniżej klirensu kreatyniny wynoszącego 30 mL/min.
- Postać tygodniowa. Ekspozycja była o 28% wyższa w łagodnych i o 69% wyższa w umiarkowanych zaburzeniach czynności nerek. Etykieta nie zaleca stosowania leku poniżej eGFR wynoszącego 45 mL/min/1,73 m².
Zaburzeń czynności wątroby nie badano, ale według etykiet nie oczekuje się, aby miały one znaczenie, ponieważ lek jest usuwany przez nerki. Wiek, płeć, rasa ani wskaźnik masy ciała (BMI) nie zmieniały w istotny sposób jego kinetyki.
Zatwierdzone zastosowanie medyczne i obecny status
Wszystkie produkty zawierające eksenatyd są zatwierdzone wyłącznie jako uzupełnienie diety i wysiłku fizycznego w celu poprawy kontroli glikemii w cukrzycy typu 2. Etykiety zalecają, aby nie łączyć eksenatydu z innymi produktami zawierającymi eksenatyd (etykieta Byetta; etykieta Bydureon BCise).
- Dwa razy na dobę. Rozpoczyna się od dawki 5 mcg dwa razy na dobę, wstrzykiwanej w ciągu 60 minut przed dwoma głównymi posiłkami (w odstępie co najmniej około 6 godzin) i nigdy po posiłku. Dawkę można zwiększyć do 10 mcg dwa razy na dobę po 1 miesiącu. Maksymalna dawka według etykiety wynosi zatem 20 mcg/dobę.
- Raz w tygodniu. 2 mg co 7 dni, bez etapu stopniowego zwiększania dawki (titracji).
- Dzieci. Bydureon BCise jest zatwierdzony od 10. roku życia. Byetta nie: w badaniu z udziałem 120 dzieci w wieku 10–17 lat nie wykazano jej skuteczności.
Status regulacyjny według sprawdzonych źródeł:
| Produkt | Status w USA (Drugs@FDA) | Status w UE (EMA) |
|---|---|---|
| Byetta, NDA 021773 (AstraZeneca) | Wycofany z obrotu | Pozwolenie wycofane 1 stycznia 2026 r. (pierwsze dopuszczenie w listopadzie 2006 r.) |
| Bydureon, NDA 022200 | Wycofany z obrotu | Pozwolenie wycofane 1 stycznia 2026 r. (pierwsze dopuszczenie w czerwcu 2011 r.) |
| Bydureon BCise, NDA 209210 | Wycofany z obrotu | — |
| Eksenatyd do wstrzykiwań, ANDA 206697 (Amneal) | Na receptę; wymieniony jako standard referencyjny | — |
EMA podaje, że AstraZeneca wystąpiła o wycofanie pozwoleń w UE, ponieważ zdecydowała o zaprzestaniu wprowadzania produktów do obrotu „z przyczyn komercyjnych”, a nie z powodu ustaleń dotyczących bezpieczeństwa (EMA: Byetta; EMA: Bydureon). Eksenatyd nie jest substancją kontrolowaną.
Co pokazują badania
Stężenie cukru we krwi w cukrzycy typu 2
W 24-tygodniowym badaniu monoterapii kontrolowanym placebo opisanym w etykiecie leku Byetta (232 pacjentów, wyjściowe HbA1c około 7,8%) uzyskano następujące wyniki:
| Ramię badania | Zmiana HbA1c | Osiągnięcie HbA1c poniżej 7% | Zmiana masy ciała |
|---|---|---|---|
| Placebo | −0,2% | 38% | −1,5 kg |
| 5 mcg dwa razy na dobę | −0,7% | 48% | −2,7 kg |
| 10 mcg dwa razy na dobę | −0,9% | 53% | −2,9 kg |
HbA1c jest miarą średniego stężenia glukozy we krwi z okresu około 3 miesięcy. Po dodaniu do metforminy przez 30 tygodni dawka 10 mcg dwa razy na dobę obniżyła HbA1c o 0,9% (wobec 0,0% przy placebo), a masę ciała o 2,6 kg (wobec 0,2 kg) (etykieta Byetta).
Podawanie raz w tygodniu a dwa razy na dobę
W dwóch badaniach randomizowanych bezpośrednio porównano obie postacie leku:
- DURATION-1. 295 pacjentów, 30 tygodni, badanie otwarte. HbA1c spadło o 1,9% przy dawce 2 mg raz w tygodniu wobec 1,5% przy dawce 10 mcg dwa razy na dobę (p = 0,0023), a 77% wobec 61% ocenianych pacjentów osiągnęło HbA1c wynoszące 7,0% lub mniej. Utrata masy ciała była podobna, bez wzrostu częstości hipoglikemii (Drucker et al., Lancet 2008).
- Bydureon BCise wobec Byetta. 375 pacjentów, 28 tygodni, badanie otwarte. HbA1c spadło o 1,39% wobec 1,03% (różnica −0,36%). Masa ciała spadła o 1,4 kg w przypadku postaci tygodniowej oraz o 1,9 kg w przypadku postaci podawanej dwa razy na dobę (etykieta Bydureon BCise).
Porównanie z nowszymi lekami z grupy GLP-1
Badania bezpośredniego porównania wyjaśniają, dlaczego eksenatyd ustąpił pola późniejszym lekom:
| Badanie | Porównanie | n, czas trwania | Zmiana HbA1c | Zmiana masy ciała | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| DURATION-6 (Buse et al., Lancet 2013) | Eksenatyd 2 mg raz w tygodniu wobec liraglutydu 1,8 mg raz na dobę | 911, 26 tygodni | −1,28% wobec −1,48% | — | Eksenatyd nie spełnił kryterium równoważności (non-inferiority); nudności 9% wobec 21% |
| SUSTAIN 3 (Ahmann et al., Diabetes Care 2018) | Eksenatyd ER 2 mg raz w tygodniu wobec semaglutydu 1 mg raz w tygodniu | 813, 56 tygodni | −0,9% wobec −1,5% | −1,9 kg wobec −5,6 kg | Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego 33,3% wobec 41,8%; reakcje w miejscu wstrzyknięcia 22,0% wobec 1,2% |
Kompromis jest spójny: tygodniowy eksenatyd powodował mniej żołądkowo-jelitowych działań niepożądanych niż liraglutyd czy semaglutyd, ale dawał mniejsze spadki stężenia glukozy we krwi i masy ciała oraz znacznie więcej reakcji w miejscu wstrzyknięcia. Nie znaleźliśmy żadnego badania randomizowanego porównującego bezpośrednio eksenatyd z tyrzepatydem, nowszym podwójnym agonistą GIP/GLP-1 opisanym na osobnej stronie.
Masa ciała u osób bez cukrzycy
Eksenatyd nigdy nie został zatwierdzony do redukcji masy ciała, a dowody w leczeniu otyłości są skromne. W 24-tygodniowym badaniu 152 dorosłych z otyłością, ale bez cukrzycy (średnie BMI 39,6), otrzymywało dawkę 10 mcg dwa razy na dobę albo placebo, w obu grupach wraz z programem diety i aktywności fizycznej (Rosenstock et al., Diabetes Care 2010):
- Masa ciała: −5,1 kg przy eksenatydzie wobec −1,6 kg przy placebo, czyli różnica skorygowana względem placebo wynosząca −3,3% masy ciała.
- Spożycie kalorii: spadło w obu grupach (o 449 wobec 387 kcal/dobę).
- Tolerancja glukozy: stan przedcukrzycowy uległ normalizacji u 77% wobec 56% osób, u których występował.
Dla porównania skali: na stronach poświęconych semaglutydowi i tyrzepatydowi opisano znacznie większe i dłuższe badania dotyczące otyłości. Nie znaleźliśmy żadnych kontrolowanych badań nad eksenatydem u osób szczupłych lub trenujących siłowo ani żadnych danych dotyczących jego wpływu na mięśnie w tej grupie.
Wyniki sercowo-naczyniowe (EXSCEL)
W badaniu EXSCEL przydzielono losowo 14 752 osoby z cukrzycą typu 2 (73,1% z wcześniejszą chorobą układu krążenia) do grupy otrzymującej 2 mg raz w tygodniu lub placebo, z medianą obserwacji wynoszącą 3,2 roku (Holman et al., NEJM 2017; etykieta Bydureon BCise):
| Punkt końcowy | Eksenatyd | Placebo | Współczynnik ryzyka (95% CI) |
|---|---|---|---|
| Poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe (zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych, niezakończony zgonem zawał serca lub niezakończony zgonem udar mózgu) | 11,4% | 12,2% | 0,91 (0,83–1,00) |
| Zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych | 4,6% | 5,2% | 0,88 (0,76–1,02) |
| Niezakończony zgonem zawał serca | 6,3% | 6,5% | 0,96 (0,85–1,09) |
| Niezakończony zgonem udar mózgu | 2,3% | 2,6% | 0,86 (0,70–1,06) |
| Zgon z dowolnej przyczyny | 6,9% | 7,9% | — |
Wykazano, że eksenatyd jest bezpieczny dla serca (nie gorszy od placebo [non-inferior], p poniżej 0,001), ale nie skuteczniejszy od placebo (p = 0,06). Częstość ostrego zapalenia trzustki, raka trzustki oraz raka rdzeniastego tarczycy nie różniła się istotnie między grupami. Badania sercowo-naczyniowe semaglutydu podsumowano dla porównania na poświęconej mu stronie.
Choroba Parkinsona
Eksenatyd testowano w chorobie Parkinsona, ponieważ leki z grupy GLP-1 wykazywały działanie neuroprotekcyjne w modelach laboratoryjnych i zwierzęcych:
- Faza 2 (Exenatide-PD). 62 pacjentów otrzymywało 2 mg raz w tygodniu lub placebo przez 48 tygodni. W 60. tygodniu (po 12-tygodniowym okresie wypłukiwania) wyniki oceny funkcji ruchowych po odstawieniu leków (off-medication) różniły się o −3,5 punktu na korzyść eksenatydu (95% CI od −6,7 do −0,3) (Athauda et al., Lancet 2017).
- Faza 3 (Exenatide-PD3). 194 pacjentów w sześciu brytyjskich szpitalach otrzymywało 2 mg raz w tygodniu lub placebo przez 96 tygodni. Wyniki oceny funkcji ruchowych pogorszyły się o 5,7 punktu przy eksenatydzie oraz o 4,5 punktu przy placebo (p = 0,47). Autorzy stwierdzili „brak dowodów przemawiających za stosowaniem eksenatydu jako leczenia modyfikującego przebieg choroby” (Vijiaratnam et al., Lancet 2025).
W czerwcu 2026 r. czasopismo The Lancet opublikowało notę wyrażającą zastrzeżenia (Expression of Concern) dotyczącą publikacji z badania fazy 3 (Lancet Editors 2026). Nota ta nie zmienia zgłoszonego negatywnego wyniku, ale czytelnicy powinni podchodzić do tej pracy z uwzględnieniem tego zastrzeżenia.
Działania niepożądane i ryzyko
Ostrzeżenie w ramce: guzy z komórek C tarczycy (postacie tygodniowe)
W 2-letnim badaniu na szczurach eksenatyd o przedłużonym uwalnianiu powodował zależny od dawki i czasu trwania wzrost częstości gruczolaków i raków z komórek C tarczycy przy wszystkich badanych dawkach (2–27-krotność ekspozycji u ludzi). Nie wiadomo, czy dotyczy to ludzi. Lek Bydureon BCise jest przeciwwskazany u osób z osobistym lub rodzinnym wywiadem w kierunku raka rdzeniastego tarczycy (MTC) lub z zespołem mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2 (MEN 2) (etykieta Bydureon BCise).
Produkt podawany dwa razy na dobę nie ma ostrzeżenia w ramce. Jego etykieta informuje o łagodnych gruczolakach z komórek C u samic szczurów przy wszystkich dawkach (14–23% wobec 5–8% w grupie kontrolnej) oraz o braku guzów w 2-letnim badaniu na myszach.
Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego
Nudności są najczęstszym działaniem niepożądanym i zależą od dawki. W trzech 30-tygodniowych badaniach, w których dodawano lek Byetta do metforminy i/lub pochodnej sulfonylomocznika (963 osoby przyjmujące lek Byetta, 483 przyjmujące placebo) (etykieta Byetta):
| Działanie niepożądane | Placebo | Byetta |
|---|---|---|
| Nudności | 18% | 44% |
| Wymioty | 4% | 13% |
| Biegunka | 6% | 13% |
| Uczucie roztrzęsienia | 4% | 9% |
| Zawroty głowy | 6% | 9% |
| Ból głowy | 6% | 9% |
| Niestrawność | 3% | 6% |
Nudności zazwyczaj zmniejszały się z czasem, a z ich powodu leczenie przerwało 3% pacjentów. W badaniach leku Bydureon BCise nudności zgłosiło 8,2% z 526 pacjentów przyjmujących postać tygodniową. Obie etykiety ostrzegają przed stosowaniem w ciężkiej gastroparezie oraz informują o zgłaszanym po wprowadzeniu do obrotu ostrym uszkodzeniu nerek, niekiedy wymagającym dializoterapii, głównie po odwodnieniu wywołanym wymiotami lub biegunką.
Reakcje i guzki w miejscu wstrzyknięcia (postacie tygodniowe)
Mikrosfery polimerowe często pozostawiają zgrubienie pod skórą. Guzki w miejscu wstrzyknięcia były najczęstszym działaniem niepożądanym leku Bydureon BCise (10,5%), a jakakolwiek reakcja w miejscu wstrzyknięcia wystąpiła u 23,9% pacjentów. Zgłoszenia po wprowadzeniu do obrotu obejmują ropień, zapalenie tkanki łącznej (cellulitis) i martwicę tkanek, z których nieliczne wymagały leczenia chirurgicznego.
Hipoglikemia
Stosowany w monoterapii eksenatyd rzadko wywoływał hipoglikemię (3,8% przy dawce 10 mcg dwa razy na dobę wobec 1,3% przy placebo, bez przypadków ciężkich). Ryzyko rośnie przy jednoczesnym stosowaniu pochodnej sulfonylomocznika lub insuliny. W połączeniu z pochodną sulfonylomocznika hipoglikemia wystąpiła u 35,7% osób przyjmujących 10 mcg dwa razy na dobę wobec 3,3% przyjmujących placebo. Etykiety zalecają rozważenie zmniejszenia dawki pochodnej sulfonylomocznika lub insuliny przy rozpoczynaniu stosowania eksenatydu. W przypadku przedawkowania w badaniu klinicznym wynoszącego 100 mcg (10-krotność maksymalnej dawki pojedynczej) u pacjentów wystąpiły ciężkie nudności, wymioty i gwałtownie spadające stężenie cukru we krwi; jedna osoba wymagała dożylnego podania glukozy.
Reakcje immunologiczne
- Przeciwciała. U wielu pacjentów powstają przeciwciała przeciwko eksenatydowi. W 30-tygodniowych badaniach leku Byetta u 38% stwierdzono niskie miana, a u 6% wysokie miana; u niewielkiego odsetka (1–4% w poszczególnych badaniach) wystąpiła z ich powodu osłabiona odpowiedź glikemiczna.
- Małopłytkowość polekowa. Eksenatyd może indukować przeciwciała niszczące płytki krwi, powodując poważne, a niekiedy śmiertelne krwawienia. Przebycie takiej reakcji stanowi przeciwwskazanie i pacjentów nigdy nie należy ponownie narażać na działanie leku. W przypadku postaci tygodniowej niska liczba płytek krwi może utrzymywać się przez około 10 tygodni po odstawieniu.
- Zgłaszano ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksję i obrzęk naczynioruchowy.
Trzustka i pęcherzyk żółciowy
Podczas stosowania agonistów receptora GLP-1, w tym eksenatydu, zgłaszano przypadki ostrego zapalenia trzustki, włącznie ze śmiertelnymi postaciami krwotocznymi lub martwiczymi. W badaniach leku Bydureon BCise wystąpiło ono u 0,4% pacjentów. W badaniu EXSCEL ostre zdarzenia dotyczące pęcherzyka żółciowego wystąpiły u 1,9% osób przyjmujących eksenatyd wobec 1,4% przyjmujących placebo.
Inne ostrzeżenia zawarte w etykietach
- Aspiracja do płuc (zachłyśnięcie) podczas znieczulenia ogólnego lub głębokiej sedacji, ponieważ pokarm może zalegać w żołądku.
- Częstość akcji serca wzrosła średnio o 2,4 uderzenia na minutę podczas stosowania leku Bydureon BCise.
- Współdzielenie wstrzykiwaczy (penów) może przenosić zakażenia krwiopochodne, nawet po założeniu nowej igły.
Interakcje
- Leki doustne. Wolniejsze opróżnianie żołądka opóźnia wchłanianie. Gdy paracetamol (acetaminofen) przyjmowano jednocześnie z lekiem Byetta lub do 4 godzin po nim, jego stężenie szczytowe spadało o 37–56%. Podanie leku Byetta 30 minut przed doustnym środkiem antykoncepcyjnym obniżało stężenie szczytowe etynyloestradiolu o 45%, a lewonorgestrelu o 27%. Etykieta zaleca przyjmowanie środków antykoncepcyjnych i antybiotyków co najmniej 1 godzinę przed wstrzyknięciem leku Byetta.
- Lowastatyna. Ekspozycja (AUC) spadła o około 40% przy przyjęciu 30 minut po leku Byetta.
- Warfaryna. W formalnym badaniu nie stwierdzono wpływu na INR, jednak zgłoszenia po wprowadzeniu do obrotu opisują podwyższony INR z krwawieniami. Etykieta zaleca częstsze monitorowanie.
- Insulina i pochodne sulfonylomocznika. Wyższe ryzyko hipoglikemii (zobacz powyżej).
Kto nie powinien go stosować
- Osoby, u których wystąpiła ciężka reakcja alergiczna na eksenatyd lub jego składniki.
- Osoby z wywiadem w kierunku małopłytkowości immunologicznej wywołanej eksenatydem.
- W przypadku postaci tygodniowych: osoby z osobistym lub rodzinnym wywiadem w kierunku MTC lub MEN 2.
- Niezalecany w ciężkich zaburzeniach czynności nerek (klirens kreatyniny poniżej 30 mL/min dla postaci podawanej dwa razy na dobę; eGFR poniżej 45 dla postaci tygodniowej) ani w ciężkiej gastroparezie.
- Ciąża: badania na zwierzętach wykazały szkodliwe działanie na płód i noworodka (u myszy i królików), a etykieta zaleca stosowanie leku wyłącznie wtedy, gdy korzyść uzasadnia ryzyko.
Status prawny i stosowanie poza medycyną
Eksenatyd jest lekiem wydawanym na receptę i nie jest substancją kontrolowaną. Nie jest wymieniony z nazwy na Liście zabronionych substancji i metod WADA 2026, a agoniści receptora GLP-1 jako klasa nie figurują na tej liście.
Jego etykietka środka na „redukcję” („Cutting”) w środowiskach fitness opiera się na umiarkowanej utracie masy ciała obserwowanej w badaniach nad cukrzycą i otyłością. Dowody dla takiego zastosowania ograniczają się do opisanego wyżej 24-tygodniowego badania dotyczącego otyłości, a w badaniu SUSTAIN 3 semaglutyd dał około trzykrotnie większą utratę masy ciała niż tygodniowy eksenatyd.
Najważniejsze informacje
- Wczesny lek z grupy GLP-1, wywodzący się z jadu jaszczurki. Eksenatyd to syntetyczna eksendyna-4 pochodząca od helodermy arizońskiej, zatwierdzona w USA w 2005 r. w leczeniu cukrzycy typu 2.
- Krótko działający, o ile nie zostanie umieszczony w depocie. Sam peptyd ma okres półtrwania wynoszący 2,4 godziny i jest wstrzykiwany dwa razy na dobę; postać tygodniowa wykorzystuje mikrosfery polimerowe, a jej wypłukanie z organizmu zajmuje około 10 tygodni.
- Umiarkowane działanie w porównaniu z nowszymi lekami. Tygodniowy eksenatyd obniżył HbA1c o 0,9%, a masę ciała o 1,9 kg w badaniu SUSTAIN 3, wobec 1,5% i 5,6 kg przy semaglutydzie.
- Bezpieczny dla serca, ale bez działania kardioprotekcyjnego. Badanie EXSCEL nie wykazało wzrostu częstości zdarzeń sercowo-naczyniowych, ale nie wykazało też istotnej redukcji (HR 0,91; 95% CI 0,83–1,00).
- Charakterystyczne zagrożenia. Nudności wystąpiły u 44% osób przy dawkowaniu dwa razy na dobę, postać tygodniowa często powoduje guzki w miejscu wstrzyknięcia, a eksenatyd może wywołać rzadką, ale groźną małopłytkowość immunologiczną.
- Wycofywany z użycia. Produkty oryginalne figurują jako wycofane z obrotu w USA i zostały wycofane w UE w styczniu 2026 r.; pozostaje generyczna postać podawana dwa razy na dobę.
Źródła
- AstraZeneca. Byetta (exenatide) injection, prescribing information, revised September 2025. DailyMed; Drugs@FDA, NDA 021773.
- AstraZeneca. Bydureon BCise (exenatide) extended-release injectable suspension, prescribing information, revised May 2025. FDA; Drugs@FDA, NDA 209210.
- Food and Drug Administration. Drugs@FDA: Bydureon, NDA 022200. FDA.
- Amneal Pharmaceuticals. Exenatide injection, prescribing information. DailyMed; Drugs@FDA, ANDA 206697.
- European Medicines Agency. Byetta (exenatide): withdrawn. EMA.
- European Medicines Agency. Bydureon (exenatide): withdrawn. EMA.
- Eng J, Kleinman WA, Singh L, et al. Isolation and characterization of exendin-4, an exendin-3 analogue, from Heloderma suspectum venom. Further evidence for an exendin receptor on dispersed acini from guinea pig pancreas. J Biol Chem. 1992;267(11):7402–7405. PubMed.
- Göke R, Fehmann HC, Linn T, et al. Exendin-4 is a high potency agonist and truncated exendin-(9-39)-amide an antagonist at the glucagon-like peptide 1-(7-36)-amide receptor of insulin-secreting beta-cells. J Biol Chem. 1993;268(26):19650–19655. PubMed.
- Thum A, Hupe-Sodmann K, Göke R, et al. Endoproteolysis by isolated membrane peptidases reveal metabolic stability of glucagon-like peptide-1 analogs, exendins-3 and -4. Exp Clin Endocrinol Diabetes. 2002;110(3):113–118. PubMed.
- Drucker DJ, Buse JB, Taylor K, et al. Exenatide once weekly versus twice daily for the treatment of type 2 diabetes: a randomised, open-label, non-inferiority study. Lancet. 2008;372(9645):1240–1250. PubMed.
- Buse JB, Nauck M, Forst T, et al. Exenatide once weekly versus liraglutide once daily in patients with type 2 diabetes (DURATION-6): a randomised, open-label study. Lancet. 2013;381(9861):117–124. PubMed.
- Ahmann AJ, Capehorn M, Charpentier G, et al. Efficacy and safety of once-weekly semaglutide versus exenatide ER in subjects with type 2 diabetes (SUSTAIN 3): a 56-week, open-label, randomized clinical trial. Diabetes Care. 2018;41(2):258–266. PubMed.
- Rosenstock J, Klaff LJ, Schwartz S, et al. Effects of exenatide and lifestyle modification on body weight and glucose tolerance in obese subjects with and without pre-diabetes. Diabetes Care. 2010;33(6):1173–1175. PubMed.
- Holman RR, Bethel MA, Mentz RJ, et al. Effects of once-weekly exenatide on cardiovascular outcomes in type 2 diabetes. N Engl J Med. 2017;377(13):1228–1239. PubMed.
- Athauda D, Maclagan K, Skene SS, et al. Exenatide once weekly versus placebo in Parkinson’s disease: a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet. 2017;390(10103):1664–1675. PubMed.
- Vijiaratnam N, Girges C, Auld G, et al. Exenatide once a week versus placebo as a potential disease-modifying treatment for people with Parkinson’s disease in the UK: a phase 3, multicentre, double-blind, parallel-group, randomised, placebo-controlled trial. Lancet. 2025;405(10479):627–636. PubMed.
- The Editors of The Lancet. Expression of Concern: Exenatide once a week versus placebo as a potential disease-modifying treatment for people with Parkinson’s disease in the UK. Lancet. 2026;407(10548):2588. PubMed.
- World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA.