Natesto to zatwierdzony przez FDA donosowy żel z testosteronem, wskazany w terapii zastępczej testosteronem u dorosłych mężczyzn z klasycznym hipogonadyzmem. Stosowany do wnętrza nozdrzy 3 razy na dobę za pomocą dozownika z pompką odmierzającą dawki, dostarcza niezestryfikowany testosteron przez błonę śluzową nosa, wywołując szybkie, krótkotrwałe szczyty stężenia we krwi, które między dawkami powracają w kierunku wartości wyjściowych. W przeciwieństwie do żeli przezskórnych nie zawiera ostrzeżenia w ramce („boxed warning”) dotyczącego wtórnego przeniesienia leku przez skórę na kobiety lub dzieci, a badania kliniczne pokazują, że u większości leczonych mężczyzn pozwala zachować wydzielanie gonadotropin i spermatogenezę.

Ta strona podsumowuje informacje zawarte w amerykańskich i kanadyjskich drukach informacyjnych, badaniach klinicznych oraz rejestrach regulacyjnych dotyczących leku Natesto. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość	Szczegóły
Nazwa handlowa	Natesto
Substancja czynna	Niezestryfikowany testosteron (17β-hydroksyandrost-4-en-3-on; C₁₉H₂₈O₂; masa cząsteczkowa 288,42 g/mol)
Klasa leku	Endogenny androgen; steroid anaboliczno-androgenny (SAA)
Postać farmaceutyczna	Tiksotropowy żel do nosa 4,5% m/m w wielodawkowym dozowniku z pompką o masie 11 g (60 odmierzonych naciśnięć)
Dawka na naciśnięcie	5,5 mg testosteronu w 122,5 mg (0,122 g) żelu
Dawka według charakterystyki produktu w USA	11 mg (1 naciśnięcie do każdego nozdrza) 3 razy na dobę, w odstępach od 6 do 8 godzin (całkowita dawka dobowa 33 mg)
Czas do osiągnięcia szczytu i okres półtrwania	Maksymalne stężenie w surowicy po około 40 minutach; okres półtrwania w fazie eliminacji od 10 do 100 minut
Status regulacyjny (sprawdzono w listopadzie 2026 r.)	Zatwierdzony przez FDA (NDA 205488, 28 maja 2014 r.; druk informacyjny zaktualizowany w lipcu 2025 r.); zatwierdzony przez Health Canada (DIN 02450550); niedopuszczony przez EMA w Unii Europejskiej
Wykaz substancji kontrolowanych w USA	Substancja kontrolowana z wykazu III (Schedule III, 21 CFR 1308.13)
Status WADA	Zabroniony w każdym czasie, podczas zawodów i poza zawodami (S1.1 Steroidy anaboliczno-androgenne)

Czym jest

Natesto to wydawany na receptę żel do nosa zawierający naturalny, niezestryfikowany testosteron (PubChem CID 6013). Podczas gdy preparaty do wstrzykiwań, takie jak cypionian testosteronu, enantan testosteronu i undekanian testosteronu, posiadają dołączony łańcuch estru kwasu tłuszczowego spowalniający uwalnianie z depotu olejowego, a doustny undekanian testosteronu wykorzystuje wchłanianie limfatyczne w jelitach, Natesto dostarcza niezmodyfikowany testosteron (17β-hydroksyandrost-4-en-3-on, wzór C₁₉H₂₈O₂, masa cząsteczkowa 288,42 g/mol) bezpośrednio przez silnie unaczynioną wyściółkę jamy nosowej (druk informacyjny Natesto).

Żel jest lekko żółtą, niejałową, tiksotropową (rozrzedzaną ścinaniem) mieszaniną zawierającą 4,5% wagowych testosteronu zawieszonego w oleju rycynowym, oleoilopolioksyglicerydach (estrach PEG-6 oleju z pestek moreli) oraz koloidalnym dwutlenku krzemu (druk informacyjny Natesto). Żele tiksotropowe stają się płynne pod wpływem sił ścinających w dyszy pompki i natychmiast odzyskują lepkość po nałożeniu na błonę śluzową nosa, dzięki czemu dawka utrzymuje się na bocznej ściance nozdrza, nie spływając do gardła. Każdy dozownik o masie 11 g zapewnia 60 odmierzonych naciśnięć; 1 naciśnięcie uwalnia 122,5 mg (0,122 g) żelu zawierającego 5,5 mg testosteronu (druk informacyjny Natesto).

Po wchłonięciu do krążenia ogólnego testosteron wiąże się z globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG, około 40%) oraz albuminą, natomiast około 2% krąży w postaci niezwiązanej (wolnego hormonu) (druk informacyjny Natesto). Bezpośrednio aktywuje wewnątrzkomórkowy receptor androgenowy i stanowi prohormon dla 2 aktywnych metabolitów: dihydrotestosteronu (DHT), powstającego przy udziale 5α-reduktazy w tkankach docelowych dla androgenów, oraz estradiolu, powstającego przy udziale aromatazy w tkance tłuszczowej, kościach i mózgu. Ponieważ błona śluzowa nosa wykazuje niską aktywność 5α-reduktazy w porównaniu z dużymi powierzchniami skóry, podanie donosowe przekształca proporcjonalnie mniej testosteronu w DHT niż przezskórny żel z testosteronem lub miejscowy krem z testosteronem (Mattern et al., Aging Male 2008; druk informacyjny Natesto).

W przedklinicznym badaniu na myszach z użyciem znakowanego izotopowo hormonu około 75% donosowej dawki testosteronu przedostało się do krążenia ogólnego, natomiast stężenia w całym mózgu osiągnęły wartości około 2 razy wyższe niż po podaniu równoważnej dawki dożylnej, przy czym około 66% wychwytu mózgowego zachodziło poprzez bezpośredni transport z nosa do mózgu w kierunku opuszki węchowej i podwzgórza (Banks et al., J Drug Target 2009). Nie ustalono, czy bezpośredni transport z nosa do mózgu zachodzi w klinicznie istotnym stopniu u ludzi.

Status regulacyjny i zatwierdzone wskazania

Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła lek Natesto w ramach wniosku o rejestrację nowego leku (NDA) 205488 w dniu 28 maja 2014 r. (Drugs@FDA NDA 205488). Produkt został opracowany przez firmę Trimel Biopharma (później przemianowaną na Acerus Pharmaceuticals Corporation) i był dystrybuowany w USA przez partnerów handlowych, w tym Endo Pharmaceuticals oraz Aytu BioPharma. Według stanu na listopad 2026 r. NDA 205488 pozostaje aktywnym lekiem wydawanym na receptę w USA (z najnowszą aktualizacją druku informacyjnego FDA, S-005, zatwierdzoną w lipcu 2025 r.) i jest również zatwierdzony przez Health Canada pod numerem identyfikacyjnym leku (DIN) 02450550 (druk informacyjny Natesto). Według stanu na listopad 2026 r. Natesto nie jest dopuszczony przez Europejską Agencję Leków (EMA) do obrotu w Unii Europejskiej.

Zatwierdzone wskazania i ograniczenia stosowania

Zgodnie z drukiem informacyjnym FDA lek Natesto jest wskazany w terapii zastępczej u dorosłych mężczyzn w stanach związanych z niedoborem lub brakiem endogennego testosteronu (druk informacyjny Natesto):

Hipogonadyzm pierwotny (wrodzony lub nabyty): niewydolność jąder spowodowana wnętrostwem, obustronnym skrętem jądra, zapaleniem jąder, zespołem zanikających jąder, orchidektomią, zespołem Klinefeltera, chemioterapią lub uszkodzeniem toksycznym przez alkohol bądź metale ciężkie. U tych mężczyzn zazwyczaj występuje niskie stężenie testosteronu w surowicy oraz podwyższone stężenie gonadotropin — hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH).
Hipogonadyzm hipogonadotropowy (wtórny, wrodzony lub nabyty): niedobór gonadotropin lub gonadoliberyny (LHRH) albo uszkodzenie układu przysadkowo-podwzgórzowego spowodowane guzami, urazem lub napromienianiem. U tych mężczyzn niskiemu stężeniu testosteronu w surowicy towarzyszy prawidłowe lub niskie stężenie gonadotropin.

Przed rozpoczęciem stosowania leku Natesto druk informacyjny FDA wymaga potwierdzenia rozpoznania hipogonadyzmu poprzez upewnienie się, że stężenia testosteronu w surowicy zostały zmierzone rano w co najmniej 2 różnych dniach i że wartości te znajdują się poniżej prawidłowego zakresu (druk informacyjny Natesto).

Druk informacyjny obejmuje 3 wyraźne ograniczenia stosowania (druk informacyjny Natesto):

Bezpieczeństwo i skuteczność leku Natesto u mężczyzn z „hipogonadyzmem związanym z wiekiem” (nazywanym również hipogonadyzmem późno ujawniającym się) nie zostały ustalone.
Bezpieczeństwo i skuteczność u osób płci męskiej w wieku poniżej 18 lat nie zostały ustalone.
Bezpieczeństwo i skuteczność u mężczyzn ze wskaźnikiem masy ciała (BMI) powyżej 35 kg/m² nie zostały ustalone.

Brak ostrzeżenia w ramce dotyczącego wtórnego przeniesienia leku

Przezskórne żele z testosteronem i roztwory nakładane na barki, ramiona lub brzuch zawierają ostrzeżenie FDA w ramce („boxed warning”) dotyczące wtórnego narażenia kobiet i dzieci poprzez kontakt skóra do skóry lub skażoną odzież, co może wywołać wirylizację u dzieci. Ponieważ Natesto nakłada się do wnętrza nozdrzy, a nie na zewnętrzną powierzchnię skóry, jego charakterystyka przepisania zatwierdzona przez FDA nie zawiera ostrzeżenia w ramce o wtórnym przeniesieniu (druk informacyjny Natesto).

Dawkowanie i sposób podawania według druku informacyjnego

W USA zatwierdzona przez FDA dawka leku Natesto jest stała i wynosi 11 mg testosteronu (2 naciśnięcia pompki: 1 naciśnięcie po 5,5 mg do każdego nozdrza) podawane donosowo 3 razy na dobę — rano, po południu i wieczorem, najlepiej w odstępach od 6 do 8 godzin — co daje całkowitą dawkę dobową 33 mg (druk informacyjny Natesto). Przy 6 naciśnięciach na dobę pojedynczy dozownik zawierający 60 dawek wystarcza na 10 dni.

Instrukcja podawania opisana w druku informacyjnym wymaga od pacjentów wykonania następujących czynności (druk informacyjny Natesto):

Przed pierwszym użyciem należy przygotować pompkę, odwracając dozownik do góry dnem nad umywalką i naciskając pompkę 10 razy, odrzucając wydobywający się żel do umywalki i wycierając końcówkę do czysta suchą chusteczką.
Przed każdą aplikacją należy dokładnie wydmuchać nos.
Umieścić palec wskazujący na pompce, lekko odchylić głowę do tyłu i wsunąć końcówkę aplikatora do 1 nozdrza, aż palec dotknie podstawy nosa, kierując końcówkę pod kątem na zewnątrz, tak aby otwór dotykał bocznej (zewnętrznej) ścianki nozdrza.
Powoli nacisnąć pompkę do oporu, wycierając końcówkę wzdłuż wewnętrznej bocznej ścianki podczas jej wyjmowania, aby żel został w pełni przeniesiony na wyściółkę nosa.
Powtórzyć czynność w drugim nozdrzu przy użyciu drugiej ręki, a następnie ścisnąć nozdrza razem tuż poniżej grzbietu nosa i delikatnie pomasować.
Powstrzymać się od wydmuchiwania nosa lub pociągania nosem przez 1 godzinę po podaniu dawki.

Monitorowanie stężenia w surowicy i zasady kontynuacji leczenia

W przeciwieństwie do żeli przezskórnych lub kapsułek doustnych, które wykorzystują wiele poziomów dawkowania, amerykański druk informacyjny nie przewiduje schematu stopniowego dostosowywania dawki (tytracji). Zamiast tego zaleca lekarzom okresowe oznaczanie całkowitego stężenia testosteronu w surowicy, począwszy od 1 miesiąca po rozpoczęciu terapii (druk informacyjny Natesto):

Jeśli całkowite stężenie testosteronu w surowicy stale przekracza 1 050 ng/dL, pacjent powinien odstawić Natesto.
Jeśli całkowite stężenie testosteronu w surowicy stale utrzymuje się poniżej 300 ng/dL, pacjenta należy skierować na alternatywne leczenie.

Z kolei zarówno w badaniu rejestracyjnym, jak i w kanadyjskiej praktyce klinicznej oceniano również schemat początkowy 11 mg 2 razy na dobę (22 mg/dobę) z opcjonalnym zwiększeniem dawki do 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) na podstawie objawów i stężeń we krwi (Rogol et al., Andrology 2016; Lee et al., Can Urol Assoc J 2019).

Farmakokinetyka

Ultradobowe wchłanianie i szybki klirens

Natesto wywołuje ultradobowy (pulsacyjny) profil farmakokinetyczny, charakteryzujący się szybkim wchłanianiem po każdej dawce donosowej i szybkim powrotem w kierunku endogennego stężenia wyjściowego przed kolejną dawką (druk informacyjny Natesto; Mattern et al., Aging Male 2008). Po podaniu donosowym stężenie testosteronu w surowicy osiąga wartość maksymalną (Tmax) po około 40 minutach, a okres półtrwania w fazie eliminacji krążącego testosteronu wynosi od 10 do 100 minut (druk informacyjny Natesto). Około 90% dawki testosteronu jest wydalane z moczem w postaci połączeń z kwasem glukuronowym i siarkowym, a około 6% jest wydalane z kałem, głównie w postaci nieskoniugowanej (druk informacyjny Natesto).

We wczesnym badaniu farmakokinetycznym fazy 2 z udziałem 8 mężczyzn z hipogonadyzmem (wyjściowe stężenie testosteronu 130,8 ± 87,4 ng/dL), którym podawano pojedyncze dawki donosowe 7,6, 15,2 lub 22,8 mg, a następnie w 14-dniowym badaniu z udziałem 21 mężczyzn z ciężkim hipogonadyzmem (20 z wyjściowym stężeniem testosteronu poniżej 50 ng/dL i 1 ze stężeniem 152 ng/dL) otrzymujących 7,6 mg 2 lub 3 razy na dobę, dawkowanie 3 razy na dobę utrzymywało 95% przedział ufności średniego stężenia testosteronu w surowicy w granicach fizjologicznego zakresu referencyjnego, zachowując jednocześnie wartości szczytowe i minimalne (Mattern et al., Aging Male 2008).

W rejestracyjnym 90-dniowym badaniu amerykańskim u 69 mężczyzn z hipogonadyzmem z grupy otrzymującej 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) przeprowadzono pełne 24-godzinne pomiary farmakokinetyczne w dniu 90 (druk informacyjny Natesto):

Parametr	Wartość w dniu 90 (n = 69, 11 mg 3 razy na dobę)	Źródło
Średnie stężenie 24-godzinne (Cavg, średnia ± SD)	421 ± 116 ng/dL	Druk informacyjny FDA leku Natesto (Tabela 3)
Stężenie maksymalne (Cmax, średnia ± SD)	1 044 ± 378 ng/dL	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Stężenie minimalne (Cmin, średnia ± SD)	215 ± 74 ng/dL	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Czas do osiągnięcia szczytu po dawce (Tmax)	Około 40 minut	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Pacjenci osiągający Cavg od 300 do 1 050 ng/dL (populacja PK)	90% (95% CI od 83% do 97%)	Druk informacyjny FDA leku Natesto (Tabela 2)
Pacjenci z Cmax powyżej 1 500 ng/dL	15,9%	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Pacjenci z Cmax między 1 800 a 2 500 ng/dL	1,4%	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Pacjenci z Cmax powyżej 2 500 ng/dL	0%	Druk informacyjny FDA leku Natesto
Średni stosunek DHT do testosteronu w dniu 90	0,09	Druk informacyjny FDA leku Natesto

W dniu 90 stężenie DHT w surowicy wzrosło równolegle ze stężeniem testosteronu całkowitego, ale pozostało w granicach prawidłowego zakresu referencyjnego, dając średni stosunek DHT do testosteronu równy 0,09 (druk informacyjny Natesto). Dla porównania przezskórne żele z testosteronem dają zazwyczaj stosunek DHT do testosteronu rzędu około 0,23 do 0,33, ponieważ skóra zawiera duże ilości 5α-reduktazy.

Zachowanie endogennej produkcji podstawowej

W analizie post-hoc kohorty fazy 3 mężczyzn podzielono według wyjściowego stężenia endogennego testosteronu, uwzględniając pacjentów z ciężkim wyjściowym niedoborem poniżej 100 ng/dL (Gronski et al., J Endocr Soc 2019). Stężenia maksymalne (Cmax) po podaniu dawki leku Natesto były niemal identyczne we wszystkich grupach ciężkości niedoboru wyjściowego w dniach 30 i 90, podczas gdy średnie stężenie 24-godzinne (Cavg) zachowało niewielką dodatnią zależność od stężeń wyjściowych sprzed leczenia (Gronski et al., J Endocr Soc 2019). Ponieważ między dawkami stężenia w surowicy opadają w kierunku wartości wyjściowych, endogenna aktywność osi podwzgórze-przysadka-gonady (HPG) utrzymuje się w okresach spadków stężenia między dawkami, zamiast zostać całkowicie zastąpiona ciągłym poziomem hormonu egzogennego (Gronski et al., J Endocr Soc 2019).

Wpływ alergicznego nieżytu nosa i leków obkurczających błonę śluzową nosa

Ponieważ Natesto wchłania się przez błonę śluzową nosa, stan zapalny nosa wpływa na biodostępność. W otwartym badaniu krzyżowym w układzie potrójnym (3-way crossover) z udziałem 18 mężczyzn z sezonowym alergicznym nieżytem nosa eksponowanych na pyłek ambrozji w komorze ekspozycyjnej podczas stosowania leku Natesto w dawce 33 mg/dobę, objawowy alergiczny nieżyt nosa zmniejszył 24-godzinną ekspozycję na całkowity testosteron w surowicy o 21% do 24% (a stężenia minimalne przed podaniem dawki o 21% do 25%) w porównaniu ze stanem bezobjawowym (druk informacyjny Natesto; Rogol et al., Can Urol Assoc J 2018). Jednoczesne podanie aerozolu do nosa obkurczającego błonę śluzową (oksymetazoliny) na 30 minut przed lekiem Natesto nie zmieniło w istotny sposób wchłaniania w porównaniu z nieleczonym alergicznym nieżytem nosa, zmieniając średnie 24-godzinne pole pod krzywą (AUC) o −2,6% i średnie Cmax o −3,6% (druk informacyjny Natesto; Rogol et al., Can Urol Assoc J 2018). Druk informacyjny FDA wskazuje, że leku Natesto nie należy podawać jednocześnie z aerozolami do nosa innymi niż sympatykomimetyczne leki obkurczające błonę śluzową (takie jak oksymetazolina), a pacjenci z ciężkim nieżytem nosa powinni czasowo przerwać stosowanie leku Natesto do czasu ustąpienia objawów (druk informacyjny Natesto).

Rejestracyjne badanie kliniczne i dane dotyczące skuteczności

Randomizowane badanie fazy 3 (NCT01446042)

Zatwierdzenie przez FDA oparto na 90-dniowym, wieloośrodkowym, otwartym, randomizowanym badaniu fazy 3 przeprowadzonym w 39 ośrodkach w USA u 306 mężczyzn z hipogonadyzmem, u których poranne stężenie testosteronu całkowitego wynosiło 300 ng/dL lub mniej (średni wiek 54,4 roku, zakres od 28 do 80 lat; średnie BMI 29,8 kg/m²) (Rogol et al., Andrology 2016; druk informacyjny Natesto). Uczestników przydzielono losowo do jednej z grup:

Grupa ze stałą dawką 3 razy na dobę (n = 78): 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) przez cały 90-dniowy okres leczenia.
Grupa z dostosowywaniem dawki (tytracją, n = 228): 11 mg 2 razy na dobę (22 mg/dobę) od dnia 1 do dnia 45, z korektą do 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) w dniu 45, jeśli 24-godzinne Cavg w dniu 30 wynosiło poniżej 300 ng/dL.

Po 90-dniowym okresie oceny skuteczności pacjenci mogli wejść do 2 kolejnych okresów przedłużonej oceny bezpieczeństwa trwających 90 dni (łącznie do 180 dni) oraz 180 dni (łącznie do 360 dni) (Rogol et al., Andrology 2016; druk informacyjny Natesto).

W dniu 90 u 90% (66 z 73 ocenianych pacjentów; 95% CI od 83% do 97%) mężczyzn w grupie stałej dawki 33 mg/dobę osiągnięto 24-godzinne Cavg w prawidłowym zakresie eugonadalnym od 300 do 1 050 ng/dL, w porównaniu z 68% (135 z 200; 95% CI od 61% do 74%) w grupie z tytracją dawki oraz 73% (200 z 273; 95% CI od 68% do 79%) w całej połączonej populacji zgodnej z zaplanowanym leczeniem (ITT) (Rogol et al., Andrology 2016; druk informacyjny Natesto). W analizie zgodnej z protokołem (per-protocol) prawidłowy zakres osiągnęło 91% pacjentów z grupy 3 razy na dobę i 70% z grupy tytracji (76% ogółem, 180 z 237 mężczyzn) (Rogol et al., Andrology 2016). Ponieważ stały schemat 33 mg/dobę spełnił próg skuteczności FDA, podczas gdy ramię rozpoczynające od 22 mg/dobę go nie spełniło, FDA zatwierdziła w USA wyłącznie dawkę 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) (druk informacyjny Natesto).

W drugorzędowych punktach końcowych badania fazy 3 leczenie istotnie poprawiło wyniki w Międzynarodowym Kwestionariuszu Oceny Funkcji Erekcyjnej (IIEF) we wszystkich 5 domenach do dnia 30 i utrzymało tę poprawę do dnia 90, wraz z istotną poprawą wyników nastroju pozytywnego i negatywnego (skala PANAS), beztłuszczowej masy ciała oraz gęstości mineralnej kości w okresach przedłużonych (Rogol et al., Andrology 2016).

Kanadyjskie badanie tytracji opartej na objawach (badanie MY-T)

W Kanadzie, gdzie dopuszczona jest dawka początkowa 22 mg/dobę (11 mg 2 razy na dobę), w wieloośrodkowym badaniu MY-T oceniano zadowolenie z leczenia oraz odpowiedź objawową u wcześniej nieleczonych oraz uprzednio leczonych mężczyzn z hipogonadyzmem, u których wdrożono dawkę 22 mg/dobę przez 90 dni (Lee et al., Can Urol Assoc J 2019). W dniu 90 prawidłowe stężenie testosteronu w surowicy osiągnęło 77,0% uczestników, a średni wynik w ilościowej skali objawów niedoboru androgenów u starzejących się mężczyzn (qADAM) poprawił się z 30,8 na początku badania do 35,5 (P poniżej 0,001) (Lee et al., Can Urol Assoc J 2019). W dniu 90 lekarze zwiększyli dawkę u 37% uczestników do 33 mg/dobę na kolejne 30 dni, co nie przyniosło dalszej istotnej statystycznie zmiany wyniku qADAM (Lee et al., Can Urol Assoc J 2019).

Opublikowane dane dotyczące parametrów nasienia i gonadotropin

Długodziałające preparaty testosteronu w postaci wstrzyknięć, peletek podskórnych oraz żeli przezskórnych utrzymują stale podwyższone stężenia testosteronu i estradiolu w surowicy, co hamuje pulsacyjne wydzielanie gonadoliberyny (GnRH) w podwzgórzu oraz wydzielanie LH i FSH przez przysadkę. To zahamowanie obniża stężenie testosteronu wewnątrzjądrowego i często prowadzi do ciężkiej oligospermii lub azoospermii (braku plemników w ejakulacie). Ponieważ Natesto ma okres półtrwania w fazie eliminacji wynoszący od 10 do 100 minut i ulega klirensowi między dawkami, w okresach spadku stężenia między dawkami mogą utrzymywać się endogenne impulsy wydzielania GnRH, LH i FSH (Ramasamy et al., J Urol 2020; Kavoussi et al., Andrologia 2022). W badaniach klinicznych oceniano, jak ten pulsacyjny profil wpływa na gonadotropiny i parametry nasienia.

Prospektywne badanie fazy 4 u mężczyzn w wieku rozrodczym (Ramasamy et al., 2020)

Do jednoośrodkowego, otwartego badania fazy 4 na Uniwersytecie w Miami włączono 60 objawowych mężczyzn z hipogonadyzmem w wieku od 18 do 55 lat (średni wiek 37,5 ± 7,2 roku, średnie BMI 30,6 ± 5,6 kg/m², średnie wyjściowe stężenie testosteronu całkowitego 231,8 ± 58 ng/dL) z wyjściową całkowitą liczbą ruchliwych plemników (TMSC) wynoszącą co najmniej 5 milionów (średnie wyjściowe TMSC 42,9 ± 41,0 miliona) i leczono ich preparatem Natesto w dawce 11 mg 3 razy na dobę (33 mg/dobę) przez okres do 6 miesięcy (Ramasamy et al., J Urol 2020). Łącznie 44 mężczyzn ukończyło 3-miesięczną obserwację, a 33 ukończyło obserwację 6-miesięczną (Ramasamy et al., J Urol 2020):

Przywrócenie stężenia testosteronu: 90,9% (30 z 33 mężczyzn po 6 miesiącach) osiągnęło prawidłowe stężenie testosteronu całkowitego w surowicy powyżej 300 ng/dL (Ramasamy et al., J Urol 2020).
Gonadotropiny (LH i FSH): Mediana stężeń FSH i LH uległa niewielkiemu obniżeniu względem wartości wyjściowych (P = 0,03), lecz pozostała w prawidłowym zakresie referencyjnym dla dorosłych u 81,8% mężczyzn w przypadku FSH i u 72,7% mężczyzn w przypadku LH po 6 miesiącach (Ramasamy et al., J Urol 2020).
Parametry nasienia: Wartość TMSC powyżej 5 milionów została zachowana u 88,4% ocenianych mężczyzn po 3 miesiącach i u 93,9% po 6 miesiącach, przy czym ogółem 95,0% utrzymało TMSC powyżej 5 milionów na zakończenie udziału w badaniu (Ramasamy et al., J Urol 2020). Średnie zmiany koncentracji plemników względem wartości wyjściowej nie były istotne statystycznie po 3 miesiącach (−4,1 miliona/mL, P = 0,193) ani po 6 miesiącach (−5,5 miliona/mL, P = 0,081) (Ramasamy et al., J Urol 2020).
Wartości odstające: U 1 uczestnika (1,7% włączonych mężczyzn; 2,5% mężczyzn z kontrolnym badaniem nasienia) wystąpiła azoospermia, która ustąpiła po odstawieniu leczenia, a u 3 mężczyzn (5,0% włączonych; 7,5% ocenianych) rozwinęła się ciężka oligospermia poniżej 1 miliona/mL (Ramasamy et al., J Urol 2020). Ponadto 10 uczestników przerwało udział w badaniu z powodu podrażnienia nosa (Ramasamy et al., J Urol 2020).

Zmiana leczenia z cytrynianu klomifenu na Natesto (Kavoussi et al., 2021)

W retrospektywnym badaniu obejmującym 41 mężczyzn z hipogonadyzmem pragnących zachować płodność, którzy przeszli ze stosowanego poza wskazaniami (off-label) cytrynianu klomifenu (selektywnego modulatora receptora estrogenowego pokrewnego enklomifenowi) na Natesto (85,4% utrzymano na dawce 11 mg 2 razy na dobę, a u 14,6% dawkę zwiększono do 11 mg 3 razy na dobę), stężenia testosteronu całkowitego w surowicy były porównywalne między cytrynianem klomifenu a lekiem Natesto, natomiast stężenie estradiolu w surowicy — które podczas stosowania cytrynianu klomifenu wzrosło do niemal 2-krotności wartości wyjściowej — istotnie spadło z powrotem w kierunku wartości wyjściowej podczas stosowania leku Natesto (Kavoussi et al., Urology 2021). Średnie stężenie LH nie różniło się istotnie od wartości wyjściowej, średnie stężenie FSH pozostawało w prawidłowym klinicznym zakresie referencyjnym, parametry nasienia nie wykazały istotnych zmian po co najmniej 3 miesiącach przyjmowania leku Natesto, a 92,7% (38 z 41 mężczyzn) zgłosiło poprawę libido po zmianie leku (Kavoussi et al., Urology 2021).

W doniesieniu o mężczyznach przechodzących w tym samym ośrodku z cytrynianu klomifenu na Natesto u 49 dotychczas leczonych mężczyzn gonadotropiny i parametry nasienia pozostawały stabilne, z wyjątkiem 32-letniego mężczyzny, którego wartości spadły przy dawce 11 mg dwa razy na dobę i wróciły w kierunku wcześniejszych po dostosowaniu dawki do 11 mg rano i 5,5 mg wieczorem (Kavoussi, Urology 2021).

Powrót spermatogenezy po przejściu z długodziałającej TRT (Kavoussi et al., 2022)

W badaniu potwierdzającym koncepcję (proof-of-concept) oceniono 27 mężczyzn z hipogonadyzmem (średni wiek 39 ± 8 lat), którzy byli leczeni długodziałającą terapią zastępczą testosteronem przez średnio 24,3 ± 19 miesięcy — 20 domięśniowym cypionianem testosteronu, 5 przezskórnymi żelami z testosteronem i 2 podskórnymi peletkami, w tym 10 mężczyzn z udokumentowaną azoospermią — i przeszli bezpośrednio na lek Natesto (11 mg 2 razy na dobę, przy czym u 1 z 27 dawkę zwiększono do 3 razy na dobę) bez okresu wypłukiwania (washout) (Kavoussi et al., Andrologia 2022).

Punkt końcowy	Wcześniejsza długodziałająca TRT (n = 27)	Po przejściu na Natesto (n = 27)	Wartość P / porównanie
Testosteron całkowity (średnia ± SD)	761 ± 278 ng/dL	643,9 ± 170 ng/dL (po 1 miesiącu)	P = 0,0675 (vs długodziałająca TRT)
Estradiol (średnia ± SD)	39,6 ± 19 pg/mL	21,5 ± 8 pg/mL (po 1 miesiącu)	P = 0,0001 (vs długodziałająca TRT; wartość wyjściowa 23,7 ± 10 pg/mL)
FSH (średnia ± SD)	Zahamowane podczas długodziałającej TRT	3,7 ± 4 mIU/mL (po 1 miesiącu)	P = 0,519 vs wartość wyjściowa sprzed TRT (4,5 ± 5 mIU/mL)
LH (średnia ± SD)	Zahamowane podczas długodziałającej TRT	4,6 ± 5 mIU/mL (po 1 miesiącu)	P = 1,0 vs wartość wyjściowa sprzed TRT (4,6 ± 4 mIU/mL)
Koncentracja plemników po 3 miesiącach (średnia ± SD)	Udokumentowana azoospermia u 10 badanych mężczyzn	50,7 ± 36 milionów/mL (wszyscy 27 mężczyźni); 41,0 ± 27,4 miliona/mL u 10 mężczyzn z wcześniejszą azoospermią	U 27 z 27 nastąpił powrót spermatogenezy
Całkowita liczba ruchliwych plemników po 3 miesiącach (średnia ± SD)	0 u 10 badanych mężczyzn z azoospermią	69,1 ± 65 milionów	Normalizacja w całej kohorcie

U wszystkich 27 z 27 mężczyzn stężenia gonadotropin powróciły do prawidłowego zakresu referencyjnego w ciągu 1 miesiąca, a po 3 miesiącach wykazano aktywną spermatogenezę bez przerywania terapii testosteronem i bez konieczności stosowania ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG) (Kavoussi et al., Andrologia 2022). Mimo to druk informacyjny FDA nadal zawiera standardowe ostrzeżenie klasowe, że duże dawki egzogennych androgenów mogą hamować spermatogenezę poprzez zwrotne hamowanie przysadkowego FSH (druk informacyjny Natesto), a w badaniach klinicznych odnotowano pojedyncze przypadki oligospermii lub azoospermii (Ramasamy et al., J Urol 2020; Kavoussi, Urology 2021).

Działania niepożądane ze strony nosa i bezpieczeństwo ogólnoustrojowe

Miejscowe działania niepożądane w obrębie nosa

Ponieważ żel aplikuje się do wnętrza nozdrzy 3 razy na dobę, najczęstszymi działaniami niepożądanymi są miejscowe objawy ze strony górnych dróg oddechowych i nosa. W badaniu rejestracyjnym wśród 78 mężczyzn leczonych zatwierdzoną przez FDA dawką 11 mg 3 razy na dobę podczas 90-dniowego okresu oceny skuteczności działania niepożądane zgłaszane u co najmniej 3% pacjentów obejmowały (druk informacyjny Natesto):

Działanie niepożądane	Okres 90 dni (11 mg 3 razy na dobę, n = 78)	Do 180 dni (11 mg 3 razy na dobę, n = 69)	Ogólna populacja bezpieczeństwa w badaniu (wszystkie dawki do 360 dni, n = 306)
Zapalenie części nosowej gardła	3,8% (3/78)	8,7% (6/69)	8,2%
Wyciek z nosa (wodnisty katar)	3,8% (3/78)	7,2% (5/69)	7,8%
Krwawienie z nosa (epistaxis)	3,8% (3/78)	4,3% (3/69)	6,5%
Dyskomfort w nosie	3,8% (3/78)	5,8% (4/69)	5,9%
Parosmia (zaburzenia węchu)	Poniżej 3%	5,8% (4/69)	5,2%
Strup w nosie	3,8% (3/78)	5,8% (4/69)	5,2%
Podwyższenie swoistego antygenu sterczowego (PSA)	5,1% (4/78)	5,8% (4/69)	Zgłaszane w okresach przedłużonych
Zakażenie górnych dróg oddechowych	3,8% (3/78)	4,3% (3/69)	4,2%
Zapalenie oskrzeli	3,8% (3/78)	4,3% (3/69)	Poniżej 3,9%
Zapalenie zatok	3,8% (3/78)	Poniżej 4%	Poniżej 3,9%
Ból głowy	3,8% (3/78)	4,3% (3/69)	Poniżej 3,9%
Suchość w nosie	Poniżej 3%	Poniżej 4%	4,2%
Uczucie zatkanego nosa	Poniżej 3%	Poniżej 4%	3,9%

Wśród wszystkich 306 mężczyzn leczonych jakąkolwiek dawką w okresach przedłużonych, 6 pacjentów (2,0%) przerwało leczenie z powodu działań niepożądanych (druk informacyjny Natesto). Z uwagi na ograniczone dane dotyczące mężczyzn z chorobami nosa druk informacyjny FDA odradza stosowanie leku Natesto u pacjentów z chorobami nosa w wywiadzie, po przebytych operacjach nosa lub zatok, ze złamaniem nosa w ciągu ostatnich 6 miesięcy, ze złamaniem nosa powodującym skrzywienie przedniej części przegrody nosowej, z chorobami zapalnymi błon śluzowych (takimi jak zespół Sjögrena) lub chorobami zatok (druk informacyjny Natesto).

Hematokryt, gruczoł krokowy i bezpieczeństwo sercowo-naczyniowe

Hematokryt i czerwienica (policytemia): Androgeny stymulują erytropoetynę i wytwarzanie krwinek czerwonych. Wśród wszystkich 306 mężczyzn w rejestracyjnym badaniu leku Natesto u 4 uczestników (1,3%) hematokryt przekroczył 55% (z wartości wyjściowych od 48% do 51%), a u 0 uczestników hematokryt przekroczył 58% (druk informacyjny Natesto). Druk informacyjny zaleca lekarzom kontrolowanie hematokrytu przed rozpoczęciem leczenia, po 3 do 6 miesiącach, a następnie co roku, oraz wstrzymanie terapii w przypadku przekroczenia przez hematokryt wartości 54%, aż do powrotu do bezpiecznego poziomu (druk informacyjny Natesto).
Swoisty antygen sterczowy (PSA) i łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH): W badaniu rejestracyjnym średnie stężenie PSA w surowicy wzrosło o 0,2 ng/mL w dniu 90, o 0,1 ng/mL w dniu 180 i o 0,2 ng/mL w dniu 360 (druk informacyjny Natesto). Podwyższone stężenie PSA (zdefiniowane jako wzrost względem wartości wyjściowej o ponad 1,4 µg/L lub pojedyncza wartość PSA powyżej 4,0 µg/L) wystąpiło u 5,1% (4 z 78) mężczyzn w grupie otrzymującej 33 mg/dobę podczas 90-dniowego badania głównego (druk informacyjny Natesto).
Wyniki sercowo-naczyniowe i ciśnienie tętnicze: Aktualizacja druku informacyjnego FDA dla leku Natesto z lipca 2025 r. uwzględnia wyniki badania bezpieczeństwa sercowo-naczyniowego TRAVERSE (przeprowadzonego z użyciem przezskórnego żelu z testosteronem u mężczyzn z hipogonadyzmem i chorobą sercowo-naczyniową lub podwyższonym ryzykiem), w którym poważne niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe (MACE) wystąpiły u 7,0% mężczyzn leczonych testosteronem w porównaniu z 7,3% w grupie placebo (współczynnik ryzyka 0,96; 95% CI od 0,78 do 1,17), natomiast żylna choroba zakrzepowo-zatorowa wystąpiła u 1,7% w porównaniu z 1,2% (zakrzepica żył głębokich 0,6% vs 0,5%; zatorowość płucna 0,9% vs 0,5%), a średnie skurczowe ciśnienie tętnicze wzrosło o 1,0 mm Hg względem wartości wyjściowej po 36 miesiącach w porównaniu ze spadkiem o 0,5 mm Hg w grupie placebo (różnica między grupami 1,5 mm Hg) (druk informacyjny Natesto).

Przeciwwskazania

Lek Natesto jest przeciwwskazany u (druk informacyjny Natesto):

Mężczyzn z rakiem sutka lub rozpoznanym bądź podejrzewanym rakiem gruczołu krokowego.
Kobiet w ciąży, ponieważ testosteron działa teratogennie i może powodować wirylizację płodu żeńskiego.
Pacjentów ze stwierdzoną nadwrażliwością na testosteron lub którąkolwiek substancję pomocniczą żelu.

Porównanie leku Natesto z innymi postaciami testosteronu

W porównaniu ze wstrzyknięciami domięśniowymi, żelami przezskórnymi i kapsułkami doustnymi, Natesto wymaga częstszego podawania (3 aplikacje donosowe na dobę), ale w zamian zapewnia krótkodziałający, pulsacyjny profil hormonalny z niższym odsetkiem wtórnej nadkrwistości (erytrocytozy), mniejszą konwersją do DHT i estradiolu, brakiem ryzyka przeniesienia przez kontakt skóra do skóry oraz wyraźnie mniejszym hamowaniem przysadkowych gonadotropin.

Cecha	Natesto (żel do nosa)	Żele przezskórne (Testogel / AndroGel)	Estry domięśniowe (Cypionian testosteronu / enantan)	Kapsułki doustne (Undekanian testosteronu)
Częstość dawkowania	3 razy na dobę (11 mg na dawkę; 33 mg/dobę)	1 raz na dobę na skórę (zwykle od 40,5 do 100 mg/dobę)	Co 1 do 4 tygodni domięśniowo (często dzielone co tydzień)	2 razy na dobę z posiłkiem
Profil w surowicy	Impulsy ultradobowe (szczyty po ~40 min; okres półtrwania od 10 do 100 min)	Ciągły stan stacjonarny przez 24 godziny	Wysoki szczyt po wstrzyknięciu, a następnie wielodniowy spadek	Szczyty 2 razy na dobę po ~4 do 5 godzinach; wymaga tłuszczu w posiłku
Ostrzeżenie w ramce o wtórnym przeniesieniu	Brak (aplikowany do wnętrza nozdrzy)	Tak (ostrzeżenie FDA w ramce dotyczące przeniesienia przez skórę na kobiety i dzieci)	Brak	Brak
Stosunek DHT do testosteronu	Około 0,09 (prawidłowy zakres fizjologiczny)	Około 0,23 do 0,33 (podwyższony wskutek 5α-reduktazy w skórze)	Zbliżony do fizjologicznego	Podwyższone stężenie DHT i undekanianu DHT przez ścianę jelita
Zachowanie gonadotropin i plemników	LH, FSH i liczba plemników utrzymane u ~88% do 94% mężczyzn w badaniu 6-miesięcznym	Silnie zahamowane u większości mężczyzn	Silnie zahamowane; wysoki odsetek oligospermii lub azoospermii	Zahamowane przy ciągłym dawkowaniu 2 razy na dobę
Nadkrwistość / wpływ na hematokryt	Niski (0% na poziomie 54% lub wyższym w porównaniu przekrojowym; 1,3% powyżej 55% w fazie 3)	Umiarkowany	Najwyższy spośród dróg podania	Niski do umiarkowanego

W przekrojowym badaniu porównawczym przeprowadzonym na Uniwersytecie w Miami, w którym porównano 30 mężczyzn z hipogonadyzmem leczonych preparatem Natesto (11 mg 3 razy na dobę, 33 mg/dobę) z 30 dobranymi mężczyznami leczonymi domięśniowym cypionianem testosteronu (od 100 do 200 mg tygodniowo) przez co najmniej 3 miesiące, czerwienica (zdefiniowana jako hematokryt 54% lub wyższy) wystąpiła u 10% (3 z 30) mężczyzn przyjmujących cypionian testosteronu, a hematokryt 50% lub wyższy u 33,3% (10 z 30), w porównaniu z 0% (0 z 30) dla obu progów w grupie leku Natesto (Best et al., Can Urol Assoc J 2021). W wieloczynnikowej regresji liniowej skorygowanej o wiek, BMI, wywiad tytoniowy i czas trwania leczenia, domięśniowy cypionian testosteronu wiązał się z wyższym o 3,24% hematokrytem (95% CI od 0,74% do 5,73%, P = 0,012) niż donosowy testosteron (Best et al., Can Urol Assoc J 2021). Późniejsza bayesowska metaanaliza sieciowa 29 randomizowanych badań kontrolowanych potwierdziła, że donosowe i doustne postacie testosteronu powodują mniejsze wzrosty hematokrytu niż wstrzyknięcia domięśniowe (Nackeeran et al., J Urol 2022).

Status substancji z wykazu III i zakazy w sporcie

W Stanach Zjednoczonych Natesto jest sklasyfikowany jako substancja kontrolowana z wykazu III (Schedule III) na mocy ustawy Controlled Substances Act (21 CFR 1308.13), czyli w tym samym wykazie, który obejmuje wszystkie wydawane na receptę produkty z testosteronem. Recepty podlegają federalnym i stanowym limitom realizacji powtórnych recept dla wykazu III oraz przepisom dotyczącym monitorowania recept, a druk informacyjny FDA ostrzega, że nadużywanie testosteronu w dawkach przekraczających zatwierdzony zakres może prowadzić do poważnych sercowo-naczyniowych i psychiatrycznych działań niepożądanych, a także do objawów odstawiennych (depresji, zmęczenia, drażliwości, bezsenności oraz hipogonadyzmu hipogonadotropowego) po nagłym zaprzestaniu stosowania (druk informacyjny Natesto).

W sporcie wyczynowym egzogenny testosteron podawany dowolną drogą jest zabroniony w każdym czasie (zarówno podczas zawodów, jak i poza zawodami) w kategorii S1.1 (Steroidy anaboliczno-androgenne) na Liście Substancji i Metod Zabronionych WADA 2026. Ponieważ Natesto dostarcza krótkodziałające impulsy niezestryfikowanego testosteronu, laboratoria antydopingowe wykrywają egzogenny testosteron donosowy poprzez profilowanie steroidowe moczu (takie jak zmiany stosunku testosteronu do epitestosteronu) oraz chromatografię gazową sprzężoną ze spalaniem i spektrometrią mas stosunków izotopowych (GC-C-IRMS).

Najważniejsze informacje

Pierwszy zatwierdzony przez FDA donosowy żel z testosteronem. Zatwierdzony 28 maja 2014 r. (NDA 205488) lek Natesto dostarcza 5,5 mg niezestryfikowanego testosteronu na naciśnięcie pompki do nozdrza, a zatwierdzony w USA schemat dawkowania to 11 mg (1 naciśnięcie do każdego nozdrza) 3 razy na dobę, co daje łącznie 33 mg/dobę.
Ultradobowa, krótkodziałająca farmakokinetyka. Stężenie testosteronu w surowicy osiąga szczyt po około 40 minutach i ulega eliminacji z okresem półtrwania od 10 do 100 minut, dając średnie stężenie 24-godzinne 421 ± 116 ng/dL w dniu 90 i przywracając prawidłowe średnie stężenie testosteronu u 90% mężczyzn stosujących dawkę 3 razy na dobę.
Brak ostrzeżenia w ramce o wtórnym przeniesieniu. Ponieważ żel nakłada się do wnętrza nosa, a nie na zewnętrzną powierzchnię skóry, Natesto nie posiada wymaganego dla przezskórnych żeli z testosteronem ostrzeżenia FDA w ramce dotyczącego przypadkowego przeniesienia przez skórę na kobiety lub dzieci.
Zachowuje gonadotropiny i plemniki u większości mężczyzn. W 6-miesięcznym badaniu fazy 4 z udziałem mężczyzn w wieku rozrodczym 93,9% utrzymało całkowitą liczbę ruchliwych plemników powyżej 5 milionów po 6 miesiącach, a w badaniu ze zmianą leczenia u 27 mężczyzn stosujących długodziałającą TRT u 100% nastąpił powrót spermatogenezy w ciągu 3 miesięcy od przejścia na Natesto.
Mniejsze wzrosty hematokrytu i DHT niż po wstrzyknięciach lub żelach na skórę. Dane z badań przekrojowych i metaanalizy sieciowej wykazują znacznie niższe odsetki nadkrwistości niż w przypadku domięśniowego cypionianu testosteronu oraz fizjologiczny stosunek DHT do testosteronu wynoszący 0,09.
Podrażnienie nosa i dawkowanie 3 razy na dobę to główne niedogodności. Zapalenie części nosowej gardła, wodnisty katar, krwawienia z nosa, dyskomfort w nosie, strupy i zaburzenia węchu występują u około 4% do 9% użytkowników, ciężki alergiczny nieżyt nosa zmniejsza wchłanianie o 21% do 24%, a produkt nie jest zalecany u mężczyzn z przewlekłymi chorobami nosa lub zatok.

Źródła

Acerus Pharmaceuticals Corporation. Natesto (testosterone) nasal gel, CIII, full prescribing information (revised July 2025). DailyMed; Drugs@FDA, NDA 205488.
National Center for Biotechnology Information. PubChem Compound Summary for CID 6013, Testosterone. PubChem.
Rogol AD, Tkachenko N, Bryson N. Natesto, a novel testosterone nasal gel, normalizes androgen levels in hypogonadal men. Andrology. 2016;4(1):46–54. PubMed.
Mattern C, Hoffmann C, Morley JE, et al. Testosterone supplementation for hypogonadal men by the nasal route. Aging Male. 2008;11(4):171–178. PubMed.
Banks WA, Morley JE, Niehoff ML, Mattern C. Delivery of testosterone to the brain by intranasal administration: comparison to intravenous testosterone. J Drug Target. 2009;17(2):91–97. PubMed.
Gronski MA, Grober ED, Gottesman IS, Bryson N. Efficacy of nasal testosterone gel (Natesto) stratified by baseline endogenous testosterone levels. J Endocr Soc. 2019;3(9):1652–1662. PubMed.
Rogol AD, Tkachenko N, Badorrek P, Hohlfeld JM, Bryson N. Phase 1 pharmacokinetics and phase 3 efficacy of testosterone nasal gel in subjects with seasonal allergies. Can Urol Assoc J. 2018;12(7):E343–E351. PubMed.
Lee JC, Brock GB, Barkin J, et al. Symptom-based titration of intranasal testosterone gel for hypogonadism: results from the Canadian MY-T study. Can Urol Assoc J. 2019;13(10):E337–E343. PubMed.
Ramasamy R, Masterson TA, Best JC, et al. Effect of Natesto on reproductive hormones, semen parameters and hypogonadal symptoms: a single center, open label, single arm trial. J Urol. 2020;204(3):557–563. PubMed.
Kavoussi PK, Machen GL, Wenzel JL, et al. Medical treatments for hypogonadism that preserve fertility: transitioning from clomiphene citrate to intranasal testosterone gel (Natesto). Urology. 2021;148:141–144. PubMed.
Kavoussi PK. Men Converting from Clomiphene Citrate to Natesto with a Desire to Maintain Spermatogenesis Should Be Followed Closely. Urology. 2021;157:128–130. PubMed.
Kavoussi PK, Hills A, Hunn C, et al. Concomitant recovery of gonadotropins and spermatogenesis while maintaining therapeutic serum testosterone levels after transitioning from long-acting testosterone replacement therapy to Natesto. Andrologia. 2022;54(8):e14453. PubMed.
Best JC, Gonzalez D, Masterson TA, et al. A cross-sectional comparison of secondary polycythemia in testosterone-deficient men treated with nasal testosterone gel vs. intramuscular testosterone cypionate. Can Urol Assoc J. 2021;15(2):E118–E122. PubMed.
Nackeeran S, Kohn T, Gonzalez D, et al. The effect of route of testosterone on changes in hematocrit: a systematic review and Bayesian network meta-analysis of randomized trials. J Urol. 2022;207(1):44–51. PubMed.
US Code of Federal Regulations. 21 CFR 1308.13, Schedule III. eCFR.
World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA 2026 Prohibited List.

Natesto (testosteron donosowy)