Chrom to metal śladowy występujący w niewielkich ilościach w wielu produktach spożywczych i sprzedawany jako suplement, najczęściej w postaci pikolinianu chromu. Forma obecna w żywności i suplementach to chrom trójwartościowy, który różni się od toksycznej formy przemysłowej – chromu sześciowartościowego. Jest reklamowany jako środek wspomagający kontrolę poziomu cukru we krwi, redukcję masy ciała oraz – historycznie – budowanie mięśni.
Najważniejszy fakt dotyczący chromu to to, jak słabe stały się jego podstawy. USA nadal podają wystarczające spożycie z 2001 roku, jednak Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie znalazł przekonujących dowodów na to, że chrom jest w ogóle niezbędny. Jedyne oświadczenie zdrowotne, na które FDA (amerykańska Agencja Żywności i Leków) zezwala w odniesieniu do pikolinianu chromu, określa związek z insulinoopornością i cukrzycą typu 2 jako „wysoce niepewny”. W badaniach z udziałem osób trenujących siłowo nie stwierdzono dodatkowego przyrostu mięśni ani siły.
Ta strona podsumowuje dane publikowane przez Biuro Suplementów Diety NIH (NIH ODS), FDA, EFSA oraz wyniki badań klinicznych. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
| Właściwość | Szczegóły |
|---|---|
| Typ | Metal śladowy; składnik suplementów diety, jako chrom trójwartościowy, czyli Cr(III) |
| Główne formy w suplementach | Pikolinian, nikotynian, polinikotynian, chlorek, histydynian; drożdże wzbogacone w chrom |
| Pierwiastek niezbędny? | Sporne. Food and Nutrition Board USA (2001): tak. EFSA (2014): brak przekonujących dowodów |
| Wystarczające spożycie dla dorosłych (USA) | 35 mcg/dobę dla mężczyzn i 25 mcg/dobę dla kobiet w wieku 19–50 lat; 30 i 20 mcg/dobę od 51. roku życia |
| Górny limit | W USA nie ustalono. EFSA (2010): brak obaw do 250 mcg/dobę z suplementów i żywności wzbogaconej |
| Wchłanianie | Niskie: około 0,4%–2,5% chromu z diety |
| Dawki w cytowanych badaniach | Przeważnie 200–1000 mcg/dobę chromu pierwiastkowego |
| Okres półtrwania | Brak jednej ustalonej wartości dla metalu przechowywanego w kilku pulach ciała; niewymieniony tutaj |
| Oświadczenie zdrowotne w USA | Kwalifikowane oświadczenie zdrowotne FDA wyłącznie dla pikolinianu (2005), sformułowane jako „wysoce niepewne” |
| Status WADA | Nie znajduje się na Liście zabronionych substancji i metod 2026 |
Czym jest
Chrom występuje w dwóch formach istotnych dla zdrowia, których nie należy mylić:
| Cecha | Chrom trójwartościowy, Cr(III) | Chrom sześciowartościowy, Cr(VI) |
|---|---|---|
| Gdzie występuje | Żywność i suplementy diety | Produkt uboczny produkcji stali nierdzewnej i innych procesów przemysłowych; zanieczyszczenie wody i gleby |
| Wnikanie do komórek | Nie przechodzi łatwo przez błonę komórkową | Łatwo wnika do komórek przez kanały anionowe |
| Dowody dotyczące nowotworów | Brak jednoznacznych dowodów toksyczności lub nowotworów w badaniach amerykańskiego National Toxicology Program (NTP) z podawaniem pikolinianu chromu w paszy gryzoniom | Czynnik rakotwórczy dla płuc u ludzi; wywoływał guzy jamy ustnej u szczurów i guzy jelita cienkiego u myszy po podaniu w wodzie pitnej |
Dane te pochodzą z karty informacyjnej NIH ODS oraz z przeglądu NTP (Witt i wsp., Toxicol Pathol 2013). Żołądek przekształca połknięty Cr(VI) w Cr(III), co prawdopodobnie go odtruwa, choć u gryzoni część Cr(VI) omijała ten etap. Dalsza część tej strony dotyczy Cr(III).
Formy suplementów
| Forma | Co wiadomo |
|---|---|
| Pikolinian chromu | Cr(III) związany z trzema cząsteczkami kwasu pikolinowego, wytworzony w celu poprawy wchłaniania (Stout i wsp., Food Chem Toxicol 2009). Około 12,4% chromu pierwiastkowego wagowo. Najczęściej stosowana forma w badaniach |
| Nikotynian i polinikotynian chromu | Cr(III) połączony z kwasem nikotynowym (niacyną). Powszechne w suplementach, ale badania i przeglądy koncentrują się głównie na pikolinianie |
| Chlorek chromu | Prosta sól, stosowana głównie w preparatach multiwitaminowo-mineralnych |
| Drożdże wzbogacone w chrom | Druga najczęściej stosowana forma w badaniach nad glukozą, po pikolinianie |
Twierdzenia, że jedna forma wchłania się znacznie lepiej, opierają się na niespójnych danych. U kobiet w wieku studenckim, którym podawano po 200 mcg każdej formy, pikolinian dawał wyższe 24-godzinne wydalanie chromu z moczem niż dwa produkty z nikotynianem lub chlorek zawarty w multiwitaminie (DiSilvestro & Dy, J Trace Elem Med Biol 2007). Wydalanie z moczem jest jednak miarą pośrednią. Badanie ze znacznikiem promieniotwórczym u ochotników wykazało biodostępność 0,8%–1%, przy czym większość wchłoniętego chromu z pikolinianu była szybko tracona z moczem. Retencja w całym organizmie po 7 dniach była równie niska jak w przypadku związku porównawczego, D-fenyloalaniny chromu, a autorzy stwierdzili, że pikolinian nie jest bardziej biodostępny niż inne formy (Laschinsky i wsp., Biometals 2012). ODS również opisuje wchłanianie różnych form jako podobne.
Etykiety Supplement Facts (informacje o składzie suplementów) podają chrom pierwiastkowy, a nie masę całego związku. Multiwitaminy zwykle dostarczają 35–120 mcg. Produkty zawierające wyłącznie chrom najczęściej dostarczają 200–500 mcg, a niektóre osiągają 1000 mcg (NIH ODS).
Jak zachowuje się w organizmie
Poniższe informacje pochodzą z karty informacyjnej NIH ODS:
- Wchłanianie. Niskie, około 0,4%–2,5% z pożywienia. Witamina C i leki typu aspiryna je zwiększają; szczawiany i leki zobojętniające kwas żołądkowy je zmniejszają.
- Transport i magazynowanie. We krwi większość chromu jest związana z białkami, zwłaszcza z transferyną; tylko około 5% pozostaje niezwiązane. Gromadzi się głównie w wątrobie, śledzionie, tkankach miękkich i kościach.
- Wydalanie. Głównie z moczem. Stężenia w moczu odzwierciedlają niedawne spożycie, a nie zapasy w organizmie.
- Ocena statusu. Nie ma zwalidowanej metody pomiaru statusu chromu ani klinicznie zdefiniowanego stanu niedoboru.
Proponowany mechanizm polega na tym, że chrom wiąże niewielki peptyd, tworząc chromodulinę, która następnie aktywuje receptor insuliny. ODS podaje, że dokładny mechanizm nie został zidentyfikowany. Przegląd z 2017 roku stwierdza, że nie wykazano ostatecznie, aby proponowane mechanizmy zachodziły nawet u zwierząt (Vincent, J Nutr 2017).
Czy chrom jest niezbędny?
Organy regulacyjne się nie zgadzają, a ta rozbieżność jest głównym powodem, dla którego ta strona nie nazywa chromu niezbędnym składnikiem mineralnym.
| Instytucja | Rok | Stanowisko |
|---|---|---|
| Rada ds. Żywności i Żywienia USA (Food and Nutrition Board) | 2001 | Uznała chrom za niezbędny ze względu na jego wpływ na działanie insuliny. Dane były zbyt skąpe, by ustalić zapotrzebowanie, więc ustaliła wystarczające spożycie na podstawie typowego spożycia u zdrowych osób (IOM 2001) |
| Panel ds. żywienia EFSA | 2014 | Mechanizmy i niezbędna funkcja „nie zostały potwierdzone”. Brak dowodów korzyści u zdrowych osób. Nie ustalono ani zapotrzebowania, ani wystarczającego spożycia (EFSA NDA Panel, EFSA J 2014) |
Wartości amerykańskie nadal obowiązują. W swojej ostatniej aktualizacji z 2022 roku ODS zauważa, że rada nie przeglądała chromu od 2001 roku, a nowsze badania sugerują, że ewentualna korzyść może mieć charakter farmakologiczny, a nie polegać na korygowaniu niedoboru. Wartość Dzienna (Daily Value) według FDA wynosi 35 mcg (NIH ODS).
| Grupa wiekowa | Wystarczające spożycie u mężczyzn (mcg/dobę) | Wystarczające spożycie u kobiet (mcg/dobę) |
|---|---|---|
| 9–13 lat | 25 | 21 |
| 14–18 lat | 35 | 24 |
| 19–50 lat | 35 | 25 |
| 51 lat i więcej | 30 | 20 |
| Ciąża, 19–50 lat | Nie dotyczy | 30 |
| Laktacja, 19–50 lat | Nie dotyczy | 45 |
Argumenty za niezbędnością chromu opierały się w dużej mierze na trzech doniesieniach z lat 1970. i 1980. Pacjenci żywieni długotrwale dożylnie rozwijali wysoki poziom cukru we krwi, utratę masy ciała lub zaburzenia nerwowe, które ustępowały po podaniu chromu. Późniejsze przeglądy wykazały, że doniesienia te nie świadczą o prawdziwym niedoborze, częściowo dlatego, że stężenia chromu w roztworach do żywienia nie zostały odpowiednio ocenione. Niedoboru nie odnotowano w populacjach zdrowych osób (NIH ODS).
Przepisy UE dotyczące oświadczeń zdrowotnych różnią się od późniejszego stanowiska EFSA w sprawie niezbędności. Unijna lista dozwolonych oświadczeń z 2012 roku pozwala produktom spożywczym będącym źródłem chromu podawać, że przyczynia się on do prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych i utrzymania prawidłowego poziomu glukozy we krwi (rozporządzenie (UE) nr 432/2012).
Źródła pokarmowe i spożycie
Zawartość chromu bardzo się różni w zależności od gleby, wody i przetwarzania, a próbki łatwo ulegają zanieczyszczeniu podczas badań, więc wartości dla żywności mają jedynie charakter orientacyjny. Próbki płatków owsianych mogą różnić się 50-krotnie. Naczynia i sprzęt ze stali nierdzewnej również mogą dodawać chrom do żywności. ODS podaje następujące przykłady (NIH ODS):
| Produkt | Chrom na porcję |
|---|---|
| Sok winogronowy, 1 szklanka | 7,5 mcg |
| Szynka, 3 uncje | 3,6 mcg |
| Pełnoziarnisty muffin angielski, 1 | 3,6 mcg |
| Drożdże piwne, 1 łyżka stołowa | 3,3 mcg |
| Wołowina, 3 uncje | 2,0 mcg |
| Pierś kurczaka, 3 uncje | 0,5 mcg |
Amerykańskie krajowe badania żywieniowe nie mierzą spożycia chromu. W niewielkim badaniu amerykańskim z udziałem 8 mężczyzn i 11 kobiet średnie spożycie wyniosło około 54 i 29 mcg/dobę, a ODS wnioskuje, że większość amerykańskiego spożycia jest zbliżona do wartości wystarczającego spożycia.
Status regulacyjny
Kwalifikowane oświadczenie zdrowotne FDA
Chrom jest sprzedawany w USA jako suplement diety. W 2003 roku petycja złożona w imieniu Nutrition 21, Inc. zwróciła się do FDA o zezwolenie na oświadczenia, że pikolinian chromu zmniejsza ryzyko insulinooporności, cukrzycy typu 2, nieprawidłowo wysokiego poziomu cukru we krwi oraz związanych z nimi chorób serca, oczu i nerek.
25 sierpnia 2005 roku FDA stwierdziła, że dowody nie spełniają jej standardu „istotnej zgody naukowej” („significant scientific agreement”) i że rozważy zastosowanie uznaniowości w egzekwowaniu przepisów („enforcement discretion”) w odniesieniu do jednego oświadczenia, sformułowanego następująco (pismo FDA, 2005):
„Jedno małe badanie sugeruje, że pikolinian chromu może zmniejszać ryzyko insulinooporności, a tym samym możliwe, że może zmniejszać ryzyko cukrzycy typu 2. FDA stwierdza jednak, że istnienie takiego związku między pikolinianem chromu a insulinoopornością lub cukrzycą typu 2 jest wysoce niepewne.”
Rozumowanie FDA jest bardziej pouczające niż samo oświadczenie:
- Poparło je jedno badanie. Oświadczenie opiera się na jednym małym, 8-miesięcznym badaniu u osób z wysokim ryzykiem cukrzycy, które nie zostało powtórzone.
- Najniższy poziom dowodów. FDA zaklasyfikowała dowody do najniższego poziomu dla oświadczenia kwalifikowanego.
- Brak danych o zachorowalności na cukrzycę. Żadne badanie nie sprawdzało, czy pikolinian chromu zmienia liczbę osób, u których rozwija się cukrzyca typu 2.
- Odrzucone oświadczenie o poziomie cukru we krwi. Pięć badań nie wykazało korzyści, a FDA nie znalazła wiarygodnych dowodów ani dla tego oświadczenia, ani dla oświadczeń dotyczących serca, oczu i nerek.
Pismo nadal znajduje się na liście kwalifikowanych oświadczeń zdrowotnych FDA.
Wytyczne kliniczne i sport
Standards of Care 2026 Amerykańskiego Towarzystwa Diabetologicznego (ADA) stwierdzają, że suplementacja mikroskładnikami, takimi jak magnez czy chrom, nie jest zalecana w celu uzyskania korzyści glikemicznych (zalecenie 5.16, stopień C) oraz że dowody są niewystarczające, by uzasadniać rutynowe stosowanie chromu w celu poprawy glikemii (ADA, Diabetes Care 2026).
Chrom nie jest wymieniony na Liście zabronionych substancji i metod Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) 2026. Produkty wieloskładnikowe mogą jednak nadal wiązać się z innymi zagrożeniami, o czym świadczą opisy przypadków przedstawione poniżej.
Co pokazują badania
Poziom cukru we krwi w cukrzycy typu 2
Najczęściej cytowanym badaniem dotyczącym chromu jest badanie z 1997 roku z udziałem 180 osób leczonych z powodu cukrzycy typu 2. Przyjmowały one placebo albo 100 lub 500 mcg chromu w postaci pikolinianu dwa razy na dobę, kontynuując dotychczasowe leki (Anderson i wsp., Diabetes 1997):
| Wynik po 4 miesiącach | Placebo | 200 mcg/dobę | 1000 mcg/dobę |
|---|---|---|---|
| HbA1c, wskaźnik długoterminowego poziomu glukozy we krwi (średnia) | 8,5% | 7,5% | 6,6% |
| Glukoza na czczo | 8,8 mmol/L (159 mg/dL) | Brak istotnego obniżenia | 7,1 mmol/L (128 mg/dL) |
Późniejsze badania nie powtórzyły tych wyników w sposób spójny:
- Zachodnie badanie u osób przyjmujących leki doustne. W 6-miesięcznym badaniu z podwójnym zaślepieniem, w którym stosowano 400 mcg/dobę drożdży chromowych, HbA1c nie różniło się od placebo (Kleefstra i wsp., Diabetes Care 2007).
- Szczegółowe badanie metaboliczne. U 137 osób (70 w grupie chromu, 67 w grupie placebo), którym podawano 1000 mcg/dobę przez 24 tygodnie, nie stwierdzono spójnej poprawy działania insuliny w całej grupie. Odpowiadały na leczenie osoby, które zaczynały z gorszą wrażliwością na insulinę oraz wyższym poziomem glukozy i HbA1c (Cefalu i wsp., Metabolism 2010; NIH ODS). Status chromu nie różnił się między osobami, które odpowiedziały na leczenie, i tymi, które nie odpowiedziały.
Analizy łączone zwykle wskazują na umiarkowane korzyści, ale z poważnymi problemami jakościowymi:
| Przegląd | Zakres | Wynik łączny | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Balk i wsp., Diabetes Care 2007 | 41 badań | Cukrzyca typu 2: HbA1c −0,6% (95% CI −0,9 do −0,2); glukoza na czczo −1,0 mmol/L (95% CI −1,4 do −0,5). Brak korzyści bez cukrzycy | Prawie połowa była niskiej jakości, a większe efekty częściej występowały w badaniach niskiej jakości |
| Bailey, Biol Trace Elem Res 2014 | 16 badań, 809 osób | Wielkość efektu dla glukozy na czczo 0,02 (95% CI −0,12 do 0,16); brak efektu u osób z cukrzycą i bez niej | Jeden autor; zastosowano inną metodę wielkości efektu, uwzględniającą także zmianę w grupach kontrolnych |
| Asbaghi i wsp., Pharmacol Res 2020 | 28 badań w cukrzycy typu 2 | Glukoza na czczo −19,00 mg/dL (95% CI −36,15 do −1,85); HbA1c −0,71% (95% CI −1,19 do −0,23) | Skrajna niespójność między badaniami dla glukozy (I² 99,8%) |
| Fong i wsp., Nutrients 2022 | Przegląd przeglądów (umbrella review) cytujący metaanalizę z 2021 roku | HbA1c −0,54% (95% CI −0,98 do −0,09); brak efektu dla glukozy na czczo | Bardzo niska pewność dowodów; istotne tylko w badaniach krótszych niż 12 tygodni |
Przegląd narracyjny autorstwa pracowników administracji rządowej USA zastosował kliniczne cele terapeutyczne zamiast istotności statystycznej. W 20 badaniach z randomizacją tylko 5 z 20 osiągnęło cel dla glukozy na czczo, a 3 z 14 cel dla HbA1c, podczas gdy HbA1c zmniejszyło się o co najmniej 0,5% w 5 z 14. Autorzy uznali, że przy ustalonej cukrzycy typu 2 „niewiele uzasadnienia” przemawia za stosowaniem chromu (Costello i wsp., Nutr Rev 2016). ODS dochodzi do podobnego wniosku, opisując niewielkie efekty o niejasnym znaczeniu klinicznym.
ADA, cytowana wyżej, tego nie zaleca. W przypadku leków o ugruntowanym działaniu obniżającym poziom glukozy zobacz: metformina.
Osoby bez cukrzycy
Dowody są tu spójniej negatywne:
- Przeglądy. Balk i wsp. nie stwierdzili korzyści dla metabolizmu glukozy ani lipidów u osób bez cukrzycy.
- Osoby zagrożone cukrzycą. W badaniu z udziałem 59 dorosłych z nieprawidłową glikemią na czczo, nieprawidłową tolerancją glukozy lub zespołem metabolicznym 500 lub 1000 mcg/dobę przez 6 miesięcy nie zmieniło glukozy, insuliny ani insulinooporności w porównaniu z placebo (Ali i wsp., Endocr Pract 2011).
- Zespół metaboliczny. 16-tygodniowe badanie z 1000 mcg/dobę u 63 dorosłych oraz 24-tygodniowe badanie z 300 mcg/dobę drożdży chromowych u 70 dorosłych nie poprawiły HbA1c (NIH ODS).
Masa ciała i tkanka tłuszczowa
Chrom powoduje statystycznie wykrywalną, ale bardzo niewielką zmianę masy ciała.
| Przegląd | Kto | Różnica masy ciała względem placebo | Inne wyniki |
|---|---|---|---|
| Tian i wsp., Cochrane 2013 | Dorośli z nadwagą lub otyłością, wyłącznie pikolinian; 9 badań, 622 osoby | −1,1 kg (95% CI −1,7 do −0,4) po 12–16 tygodniach w 6 badaniach, 392 osoby | Dowody niskiej jakości; „wątpliwe znaczenie kliniczne”; brak zależności od dawki |
| Tsang i wsp., Clin Obes 2019 | Dorośli z nadwagą lub otyłością; 21 badań, 1316 osób | −0,75 kg (95% CI −1,04 do −0,45) | Tkanka tłuszczowa −0,68% (95% CI −1,32 do −0,03); BMI −0,40; znaczenie kliniczne niepewne |
| Vajdi i wsp., J Trace Elem Med Biol 2024 | Cukrzyca typu 2; 14 badań | −0,26 kg (95% CI −0,69 do 0,16), nieistotne | Brak istotnych zmian BMI, masy tłuszczowej ani obwodu talii |
Autorzy przeglądu Cochrane stwierdzili, że „nie ma obecnie wiarygodnych dowodów, na których można by oprzeć stanowcze decyzje” dotyczące skuteczności lub bezpieczeństwa. ODS podsumowuje ten efekt jako mający niewielkie znaczenie kliniczne.
Chrom występuje także w produktach złożonych. W badaniu z 2026 roku z udziałem 93 dorosłych z otyłością mieszanka berberyny, ekstraktu z liści morwy białej i pikolinianu chromu poprawiła po 12 tygodniach skład ciała i wrażliwość na insulinę w porównaniu z placebo. Nie było ramion z pojedynczymi składnikami, więc autorzy nie mogli stwierdzić, jaki wkład miał każdy ze składników (Xenos i wsp., Nutrients 2026).
Masa mięśniowa i siła
Pomysł budowania mięśni opiera się na założeniu, że lepsze działanie insuliny zwiększałoby syntezę białek (NIH ODS). Kontrolowane badania, w których chrom dodawano do treningu siłowego, tego nie potwierdziły:
| Badanie | Kto | Dobowa dawka chromu i czas trwania | Wynik |
|---|---|---|---|
| Clancy i wsp., Int J Sport Nutr 1994 | 38 futbolistów (futbol amerykański) podczas wiosennych treningów | 200 mcg w postaci pikolinianu, 9 tygodni | Brak znaczących zmian składu ciała ani siły; utrata chromu z moczem pięciokrotnie wyższa |
| Hallmark i wsp., Med Sci Sports Exerc 1996 | 16 niewytrenowanych młodych mężczyzn | 200 mcg, 12 tygodni | Siła wzrosła o 24% przy chromie i o 33% przy placebo; masa beztłuszczowa i tkanka tłuszczowa bez zmian |
| Lukaski i wsp., Am J Clin Nutr 1996 | 36 mężczyzn | Chlorek lub pikolinian, 3,3–3,5 µmol, 8 tygodni | Siła i masa mięśniowa rosły wraz z treningiem niezależnie od chromu |
| Campbell i wsp., J Appl Physiol 1999 | 18 mężczyzn w wieku 56–69 lat | 924 mcg w postaci pikolinianu, 12 tygodni | Brak dodatkowego przyrostu siły, wielkości mięśni ani masy beztłuszczowej; grupa placebo zyskała więcej mocy przy prostowaniu kolana |
| Campbell i wsp., Int J Sport Nutr Exerc Metab 2002 | 17 kobiet w wieku 54–71 lat | 924 mcg w postaci pikolinianu, 12 tygodni | Siła wzrosła o 8%–34% niezależnie od chromu; wielkość włókien mięśniowych i masa wolna od tłuszczu bez zmian |
Badania te były niewielkie, więc mogły przeoczyć bardzo mały efekt, ale żadne nie wykazuje dodatkowego przyrostu mięśni. Przegląd Vincenta z 2017 roku stwierdza, że takie twierdzenia nie znajdują poparcia w eksperymentach i nie są już dozwolone w marketingu w USA. Warto zaznaczyć, że jego autor posiada patenty na materiały zawierające chrom, z których żaden nie był wówczas licencjonowany przez jego uczelnię (Vincent, J Nutr 2017).
Lukaski i wsp. zaobserwowali też większy spadek wysycenia transferyny, miary transportu żelaza, przy pikolinianie (24%) niż przy chlorku lub placebo (10%–13%). Wynik ten pochodzi z jednego 8-tygodniowego badania.
Nie znaleźliśmy nowoczesnego badania kontrolowanego placebo dotyczącego samego chromu, które wykazałoby korzyść dla mięśni lub siły. Nowsze badania, które znaleźliśmy, zwykle testują mieszanki, co uniemożliwia wyodrębnienie wpływu chromu.
Lipidy i zespół policystycznych jajników
- Lipidy. Metaanalizy w cukrzycy i zespole policystycznych jajników (PCOS) nie wykazują istotnej zmiany całkowitego cholesterolu ani cholesterolu LDL. Niektóre wykazują HDL wyższy o 1,73–4,64 mg/dL i trójglicerydy niższe o 11,71–26,57 mg/dL (NIH ODS).
- PCOS. ODS określa dowody jako niejednoznaczne. Metaanaliza z 2025 roku obejmująca 10 badań i 683 kobiety wykazała niższy poziom insuliny na czczo i trójglicerydów w porównaniu z placebo oraz sugerowała, że 200 mcg/dobę pikolinianu może być podobne do metforminy pod względem niektórych wyników, jednak nadal postulowała dalsze badania (Hamsho i wsp., Endocrinol Diabetes Nutr 2025).
Działania niepożądane i ryzyko
Górne limity i bezpieczeństwo w badaniach
Rada ds. Żywności i Żywienia USA nie ustaliła górnego limitu, ponieważ nie powiązano żadnych działań niepożądanych z wysokim spożyciem. Mimo to wezwała do ostrożności ze względu na ograniczone dane i zauważyła, że osoby z chorobami nerek lub wątroby mogą być bardziej podatne (NIH ODS).
Panel EFSA ds. dodatków do żywności nie stwierdził obaw dotyczących bezpieczeństwa Cr(III) w suplementach i żywności wzbogaconej, o ile spożycie nie przekracza 250 mcg/dobę, czyli wartości WHO dla spożycia z suplementów (EFSA ANS Panel, EFSA J 2010). Wiele dawek stosowanych w badaniach i niektóre produkty dostępne w sprzedaży przekraczają tę wartość.
Raportowanie bezpieczeństwa w badaniach jest skąpe. W przeglądzie Cochrane tylko 3 z 9 badań zgłaszało zdarzenia niepożądane: dwa poważne zdarzenia przy 1000 mcg, jedno przy 400 mcg i jedno w grupie placebo (Tian i wsp. 2013).
Opisy przypadków dotyczące nerek, wątroby i mięśni
ODS wymienia utratę masy ciała, niedokrwistość, małą liczbę płytek krwi, zaburzenia czynności wątroby, niewydolność nerek, rozpad mięśni (rabdomioliza), zapalenie skóry i niski poziom cukru we krwi w pojedynczych opisach przypadków. Opublikowane przypadki obejmują:
| Opis | Pacjent | Ekspozycja | Wynik |
|---|---|---|---|
| Wasser i wsp., Ann Intern Med 1997 | Krótki opis; PubMed nie podaje szczegółów dotyczących pacjenta | Pikolinian chromu dostępny bez recepty | Przewlekła niewydolność nerek |
| Cerulli i wsp., Ann Pharmacother 1998 | Kobieta, 33 lata | Pikolinian 1200–2400 mcg/dobę przez 4–5 miesięcy w celu redukcji masy ciała | Niewydolność nerek wymagająca dializ, enzymy wątrobowe 15–20 razy powyżej normy, rozpad krwinek czerwonych, mała liczba płytek krwi; prawidłowe wyniki badań po 1 roku |
| Martin & Fuller, Pharmacotherapy 1998 | Kulturysta, 24 lata | Pikolinian 1200 mcg w ciągu 48 godzin | Podejrzenie rabdomiolizy |
| Lança i wsp., Eur J Intern Med 2002 | Pacjent stosujący program odchudzający | Polinikotynian z ekstraktami roślinnymi przez 5 miesięcy | Toksyczne zapalenie wątroby w biopsji; stężenie chromu w wątrobie ponad 10 razy powyżej normy; ustąpiło po odstawieniu |
| Wani i wsp., Ann Pharmacother 2006 | Mężczyzna, 24 lata, z jedną nerką | Suplement dla trenujących z pikolinianem, Sida cordifolia, synefryną i guaraną, przez 2 tygodnie | Ostra martwica cewek nerkowych (uszkodzenie cewek nerkowych) wymagająca dializ; wyzdrowienie |
| Kagzi i wsp., ACG Case Rep J 2026 | Kobieta, 59 lat | Polinikotynian 500 mcg/dobę z bazylią, kozieradką i żeń-szeniem, rozpoczęty 3 dni wcześniej | Podejrzenie ostrego zapalenia trzustki; poprawa po odstawieniu |
Opisy przypadków nie mogą dowodzić związku przyczynowego. Kilka z nich dotyczyło produktów wieloskładnikowych, a intensywne podnoszenie ciężarów samo w sobie jest uznaną przyczyną rabdomiolizy, jak zauważają Martin i Fuller. Przypadki te są sygnałami, które nie zostały zweryfikowane w badaniach kontrolowanych, a nie zmierzonymi wskaźnikami szkód.
Uszkodzenia DNA i nowotwory
W 2-letnim badaniu NTP pikolinian chromu w postaci monohydratu podawany w paszy w ilości do 50 000 ppm nie powodował biologicznie istotnych zmian przeżywalności ani masy ciała u szczurów ani myszy. Nie był rakotwórczy u samic szczurów ani u myszy obu płci. Wzrost częstości guza gruczołu napletkowego u samców szczurów przy 10 000 ppm uznano za niejednoznaczny (Stout i wsp. 2009).
EFSA stwierdziła, że w bardzo dużych ilościach niektóre związki Cr(III) są toksyczne dla komórek i powodują uszkodzenia chromosomów w badaniach na komórkach, ale nie znajduje to odzwierciedlenia w standardowych badaniach na zwierzętach. Opisała Cr(III) jako niewykazujący działania rakotwórczego (EFSA ANS Panel 2010). Są to dane ze zwierząt i komórek, a przytoczone wyżej badania na ludziach trwały miesiące, a nie lata.
Jakość i zanieczyszczenia
Amerykańskie badanie analityczne wykryło chrom sześciowartościowy w suplementach dostępnych w sprzedaży na poziomach od poniżej progu wykrywalności do 122,4 mcg/g, co stanowiło nawet 16% całkowitej zawartości chromu. Autorzy podkreślają, że obie formy mogą się wzajemnie przekształcać w produktach i podczas badań, więc dokładny pomiar wymaga solidnych metod (Martone i wsp., J Agric Food Chem 2013). Jest to jedno badanie laboratoryjne i nie wykazano, aby przekładało się ono na szkody.
Interakcje
| Lek lub substancja | Co odnotowano | Źródło |
|---|---|---|
| Insulina | Chrom może zwiększać wrażliwość na insulinę i mógłby zwiększać ryzyko hipoglikemii | NIH ODS |
| Metformina i inne leki przeciwcukrzycowe | Możliwe addytywne obniżanie poziomu glukozy i ryzyko hipoglikemii | NIH ODS |
| Lewotyroksyna (T4) | U 7 zdrowych ochotników otrzymujących 1 mg lewotyroksyny jednoczesne przyjmowanie pikolinianu chromu istotnie obniżało wchłanianie tyroksyny w ciągu 6 godzin. Autorzy zalecali zachowanie kilkugodzinnego odstępu między nimi | John-Kalarickal i wsp., Thyroid 2007 |
| Leki zobojętniające kwas żołądkowy, szczawiany | Zmniejszają wchłanianie chromu | NIH ODS |
| Witamina C, leki typu aspiryna | Zwiększają wchłanianie chromu | NIH ODS |
Interakcje z lekami przeciwcukrzycowymi przedstawiono jako możliwości, oparte na możliwym działaniu chromu obniżającym poziom glukozy, a wynik dotyczący lewotyroksyny pochodzi z jednego małego badania u osób bez niedoczynności tarczycy.
Najważniejsze informacje
- Trójwartościowy to nie sześciowartościowy. Suplementy i żywność zawierają Cr(III). Cr(VI) jest przemysłowym czynnikiem rakotwórczym, choć jedno badanie laboratoryjne wykryło jego niewielkie ilości w suplementach dostępnych w sprzedaży detalicznej.
- Status pierwiastka niezbędnego jest sporny. USA ustaliły wystarczające spożycie w 2001 roku; EFSA stwierdziła w 2014 roku, że nie można ustalić ani niezbędnej funkcji, ani zapotrzebowania na spożycie.
- Sformułowanie FDA jest wyjątkowo słabe. Jedyne dozwolone oświadczenie mówi, że związek z insulinoopornością i cukrzycą typu 2 jest „wysoce niepewny”, a standardy ADA z 2026 roku nie zalecają chromu w celu uzyskania korzyści glikemicznych.
- Dane dotyczące cukrzycy są niskiej jakości. Metaanalizy podają spadki HbA1c o około 0,5%–0,7% na podstawie dowodów niskiej jakości lub o bardzo niskiej pewności, a u osób bez cukrzycy nie widać korzyści.
- Niewielki wpływ na skład ciała. Różnice masy ciała 0,75–1,1 kg względem placebo u dorosłych z nadwagą mają wątpliwe znaczenie kliniczne, a badania treningu siłowego z dawkami do 924 mcg/dobę nie wykazały dodatkowego przyrostu siły ani masy beztłuszczowej.
- Istnieją rzadkie poważne doniesienia. Pojedyncze przypadki opisują uszkodzenie nerek, wątroby i mięśni, a chrom może wchodzić w interakcje z lekami przeciwcukrzycowymi i lewotyroksyną.
Źródła
- National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Chromium: fact sheet for health professionals. Zaktualizowano 2 czerwca 2022. NIH ODS.
- Institute of Medicine, Food and Nutrition Board. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington, DC: National Academy Press; 2001. National Academies Press.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for chromium. EFSA J. 2014;12(10):3845. PubMed.
- EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Scientific Opinion on the safety of trivalent chromium as a nutrient added for nutritional purposes to foodstuffs for particular nutritional uses and foods intended for the general population (including food supplements). EFSA J. 2010;8(12):1882. PubMed.
- Vincent JB. New Evidence against Chromium as an Essential Trace Element. J Nutr. 2017;147(12):2212–2219. PubMed.
- Witt KL, Stout MD, Herbert RA, i wsp. Mechanistic insights from the NTP studies of chromium. Toxicol Pathol. 2013;41(2):326–342. PubMed.
- Stout MD, Nyska A, Collins BJ, i wsp. Chronic toxicity and carcinogenicity studies of chromium picolinate monohydrate administered in feed to F344/N rats and B6C3F1 mice for 2 years. Food Chem Toxicol. 2009;47(4):729–733. PubMed.
- DiSilvestro RA, Dy E. Comparison of acute absorption of commercially available chromium supplements. J Trace Elem Med Biol. 2007;21(2):120–124. PubMed.
- Laschinsky N, Kottwitz K, Freund B, i wsp. Bioavailability of chromium(III)-supplements in rats and humans. Biometals. 2012;25(5):1051–1060. PubMed.
- US Food and Drug Administration. Qualified Health Claims: Letter of Enforcement Discretion - Chromium Picolinate and Insulin Resistance (Docket No. 2004Q-0144). 25 sierpnia 2005. FDA.
- US Food and Drug Administration. Qualified health claims: letters of enforcement discretion. FDA.
- European Commission. Commission Regulation (EU) No 432/2012 of 16 May 2012 establishing a list of permitted health claims made on foods, other than those referring to the reduction of disease risk and to children’s development and health. Off J Eur Union. 2012;L 136:1. EUR-Lex.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes. 5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes-2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1):S89–S131. PubMed.
- World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA 2026 Prohibited List.
- Anderson RA, Cheng N, Bryden NA, i wsp. Elevated intakes of supplemental chromium improve glucose and insulin variables in individuals with type 2 diabetes. Diabetes. 1997;46(11):1786–1791. PubMed.
- Kleefstra N, Houweling ST, Bakker SJ, i wsp. Chromium treatment has no effect in patients with type 2 diabetes in a Western population: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Diabetes Care. 2007;30(5):1092–1096. PubMed.
- Cefalu WT, Rood J, Pinsonat P, i wsp. Characterization of the metabolic and physiologic response to chromium supplementation in subjects with type 2 diabetes mellitus. Metabolism. 2010;59(5):755–762. PubMed.
- Balk EM, Tatsioni A, Lichtenstein AH, i wsp. Effect of chromium supplementation on glucose metabolism and lipids: a systematic review of randomized controlled trials. Diabetes Care. 2007;30(8):2154–2163. PubMed.
- Bailey CH. Improved meta-analytic methods show no effect of chromium supplements on fasting glucose. Biol Trace Elem Res. 2014;157(1):1–8. PubMed.
- Asbaghi O, Fatemeh N, Mahnaz RK, i wsp. Effects of chromium supplementation on glycemic control in patients with type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pharmacol Res. 2020;161:105098. PubMed.
- Fong C, Alesi S, Mousa A, i wsp. Efficacy and Safety of Nutrient Supplements for Glycaemic Control and Insulin Resistance in Type 2 Diabetes: An Umbrella Review and Hierarchical Evidence Synthesis. Nutrients. 2022;14(11):2295. PubMed.
- Costello RB, Dwyer JT, Bailey RL. Chromium supplements for glycemic control in type 2 diabetes: limited evidence of effectiveness. Nutr Rev. 2016;74(7):455–468. PubMed.
- Ali A, Ma Y, Reynolds J, i wsp. Chromium effects on glucose tolerance and insulin sensitivity in persons at risk for diabetes mellitus. Endocr Pract. 2011;17(1):16–25. PubMed.
- Tian H, Guo X, Wang X, i wsp. Chromium picolinate supplementation for overweight or obese adults. Cochrane Database Syst Rev. 2013;2013(11):CD010063. PubMed.
- Tsang C, Taghizadeh M, Aghabagheri E, i wsp. A meta-analysis of the effect of chromium supplementation on anthropometric indices of subjects with overweight or obesity. Clin Obes. 2019;9(4):e12313. PubMed.
- Vajdi M, Khajeh M, Safaei E, i wsp. Effects of chromium supplementation on body composition in patients with type 2 diabetes: A dose-response systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Trace Elem Med Biol. 2024;81:127338. PubMed.
- Xenos K, Chalkias K, Chryssou G, i wsp. Effects of Berberine, White Mulberry Leaf Extract and Chromium Picolinate on Body Composition and Insulin Resistance in Adults with Obesity: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2026;18(17):2801. PubMed.
- Clancy SP, Clarkson PM, DeCheke ME, i wsp. Effects of chromium picolinate supplementation on body composition, strength, and urinary chromium loss in football players. Int J Sport Nutr. 1994;4(2):142–153. PubMed.
- Hallmark MA, Reynolds TH, DeSouza CA, i wsp. Effects of chromium and resistive training on muscle strength and body composition. Med Sci Sports Exerc. 1996;28(1):139–144. PubMed.
- Lukaski HC, Bolonchuk WW, Siders WA, i wsp. Chromium supplementation and resistance training: effects on body composition, strength, and trace element status of men. Am J Clin Nutr. 1996;63(6):954–965. PubMed.
- Campbell WW, Joseph LJ, Davey SL, i wsp. Effects of resistance training and chromium picolinate on body composition and skeletal muscle in older men. J Appl Physiol (1985). 1999;86(1):29–39. PubMed.
- Campbell WW, Joseph LJ, Anderson RA, i wsp. Effects of resistive training and chromium picolinate on body composition and skeletal muscle size in older women. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2002;12(2):125–135. PubMed.
- Hamsho M, Ranneh Y, Fadel A. Therapeutic effects of chromium supplementation on women with polycystic ovarian syndrome: A systematic review and meta-analysis. Endocrinol Diabetes Nutr (Engl Ed). 2025;72(8):501578. PubMed.
- Wasser WG, Feldman NS, D’Agati VD. Chronic renal failure after ingestion of over-the-counter chromium picolinate. Ann Intern Med. 1997;126(5):410. PubMed.
- Cerulli J, Grabe DW, Gauthier I, i wsp. Chromium picolinate toxicity. Ann Pharmacother. 1998;32(4):428–431. PubMed.
- Martin WR, Fuller RE. Suspected chromium picolinate-induced rhabdomyolysis. Pharmacotherapy. 1998;18(4):860–862. PubMed.
- Lança S, Alves A, Vieira AI, i wsp. Chromium-induced toxic hepatitis. Eur J Intern Med. 2002;13(8):518–520. PubMed.
- Wani S, Weskamp C, Marple J, i wsp. Acute tubular necrosis associated with chromium picolinate-containing dietary supplement. Ann Pharmacother. 2006;40(3):563–566. PubMed.
- Kagzi Y, Chintagunta PL, Bansal SK, i wsp. Suspected Chromium-Induced Acute Pancreatitis: Highlighting the Risks of Over-the-Counter Supplements. ACG Case Rep J. 2026;13(4):e02079. PubMed.
- Martone N, Rahman GM, Pamuku M, i wsp. Determination of chromium species in dietary supplements using speciated isotope dilution mass spectrometry with mass balance. J Agric Food Chem. 2013;61(41):9966–9976. PubMed.
- John-Kalarickal J, Pearlman G, Carlson HE. New medications which decrease levothyroxine absorption. Thyroid. 2007;17(8):763–765. PubMed.