Suplementy diety

Kwas pantotenowy (witamina B5)

Zaktualizowano · 35 źródeł

Kwas pantotenowy, zwany też witaminą B5, to niezbędna witamina rozpuszczalna w wodzie. Organizm wykorzystuje go do wytwarzania koenzymu A (CoA), cząsteczki potrzebnej do budowy i rozkładu kwasów tłuszczowych oraz do przebiegu wielu innych reakcji metabolicznych. Występuje w niemal wszystkich produktach spożywczych, a niedobór jest rzadki poza ciężkim niedożywieniem lub dietami eksperymentalnymi.

W reklamie suplementów i produktów do pielęgnacji skóry „B5” oznacza trzy różne rzeczy: doustny kwas pantotenowy (zwykle pantotenian wapnia), doustną pantetynę i miejscowy dekspantenol. Dowody różnią się w zależności od postaci, a najważniejsze jest to, że wyników nie można przenosić z jednej postaci na drugą. Dla pantetyny dostępne są dane dotyczące lipidów, dla miejscowego dekspantenolu dane dotyczące ran i skóry, a popularne stosowanie wysokich dawek doustnej witaminy B5 na trądzik opiera się na jednym małym badaniu sponsorowanym przez firmę.

Ta strona podsumowuje to, co podają Biuro Suplementów Diety NIH (ODS), National Academies, europejskie organy oceniające bezpieczeństwo żywności oraz badania kliniczne. Ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.

Właściwość Szczegóły
Typ Niezbędna witamina z grupy B; składnik suplementów diety
Główne postaci Pantotenian wapnia i pantetyna (doustnie); dekspantenol, zwany też D-pantenolem (miejscowo oraz w dożylnych preparatach multiwitaminowych)
Wystarczające spożycie u dorosłych (USA) 5 mg/dobę; 6 mg/dobę w ciąży; 7 mg/dobę podczas karmienia piersią. Nie ustalono RDA
Górna granica Nie ustalono w USA ani przez dawny Komitet Naukowy ds. Żywności UE (Scientific Committee on Food)
Typowe spożycie w USA Około 6 mg/dobę przy diecie mieszanej (szacunek; dostępnych jest niewiele danych)
Ilości w suplementach Około 10 mg w multiwitaminach, do 1000 mg w preparatach z witaminami z grupy B lub produktach jednoskładnikowych
Dawki w cytowanych badaniach 2,2 g/dobę kwasu pantotenowego (trądzik); 600–900 mg/dobę pantetyny (lipidy); maść z 5% dekspantenolem (rany)
Okres półtrwania Nie ustalono u zdrowych dorosłych; 28 h dla pantotenianu u 4 dzieci przy bardzo wysokich dawkach doustnej pantetyny
Status WADA Nie znajduje się na Liście Substancji i Metod Zabronionych 2026

Czym jest

Kwas pantotenowy to N-(2,4-dihydroxy-3,3-dimethyl-1-oxobutyl)-β-alanine o masie cząsteczkowej 219,23. Wolny kwas i jego sól sodowa są chemicznie niestabilne, dlatego zwykle stosuje się sól wapniową (SCF 2002).

Komórki wykorzystują go do wytwarzania CoA i białka nośnikowego acylu. CoA jest potrzebny w cyklu kwasu cytrynowego (cyklu energetycznym) oraz do wytwarzania kwasów tłuszczowych, fosfolipidów błonowych, aminokwasów, hormonów steroidowych, witamin A i D oraz neuroprzekaźników. Białko nośnikowe acylu jest częścią kompleksu syntazy kwasów tłuszczowych (IOM 1998).

Więcej witaminy nie oznacza automatycznie więcej CoA. Pierwszy etap szlaku, kinaza pantotenianowa, jest hamowany przez CoA i acylo-CoA, więc produkcja CoA „nie odzwierciedla ilości dostępnego pantotenianu” (IOM 1998). Ma to znaczenie w przypadku twierdzeń, że dodatkowa witamina B5 zwiększa przemianę energetyczną u osób, które i tak otrzymują jej dość.

Postacie i różnice w dowodach

Postać Czym jest Gdzie leżą dowody u ludzi
Kwas pantotenowy lub pantotenian wapnia Witamina lub jej stabilna sól wapniowa Zapotrzebowanie żywieniowe; jedno badanie kontrolowane placebo dotyczące trądziku. Wydaje się nie dzielić działania pantetyny na lipidy
Pantetyna Dimer pantetainy; koniugat kwasu pantotenowego i cysteaminy Małe badania dotyczące lipidów
Dekspantenol (D-pantenol) Postać alkoholowa, w organizmie przekształcana w kwas pantotenowy Badania nad miejscową pielęgnacją ran i barierą skórną

Żadne badania nie porównywały, jak dobrze kwas pantotenowy wchłania się z pantotenianu wapnia i z pantetyny (NIH ODS).

Jak działa w organizmie

Około 85% kwasu pantotenowego z pożywienia jest związane w postaci CoA lub fosfopantetainy. Enzymy trawienne uwalniają wolną witaminę, która jest wchłaniana na drodze transportu aktywnego, a przy wyższych dawkach prawdopodobnie także przez prostą dyfuzję. Ograniczone dane sugerują, że z pożywienia wchłania się 40%–61% witaminy (NIH ODS). Wchłanianie jest mniej wydajne przy większym spożyciu, ponieważ transporter ulega wysyceniu, ale nie wiadomo, przy jakim spożyciu dzieje się to u ludzi (IOM 1998).

Witamina opuszcza organizm w niezmienionej postaci z moczem, w ilości około 2,6 mg/dobę przy typowej diecie amerykańskiej. Wydalanie podąża za spożyciem. W niewielkim badaniu żywieniowym 100 mg/dobę przez 7 dni zwiększyło wydalanie z moczem do około 60 mg/dobę (IOM 1998).

Doustna pantetyna nie dociera do krwi w niezmienionej postaci. U 4 dzieci z cystynozą, którym podawano 70–1000 mg/kg/dobę, została szybko rozszczepiona na kwas pantotenowy i cysteaminę, a samej pantetyny nie udało się wykryć w osoczu. Pantotenian miał w tym badaniu okres półtrwania w fazie eliminacji wynoszący 28 h, a stężenia w osoczu utrzymywały się na poziomie około trzykrotnie wyższym przez miesiące po leczeniu (Wittwer i wsp., J Clin Invest 1985). Te dawki i ci pacjenci są bardzo odlegli od zwykłego stosowania suplementów, więc ta wartość może nie dotyczyć zdrowych dorosłych.

Miejscowy dekspantenol jest wchłaniany przez skórę i szybko przekształcany w kwas pantotenowy (Gorski i wsp., Pharmaceuticals 2020).

Wspólny transporter z biotyną

Pantotenian i biotyna korzystają z tego samego nośnika, zależnego od sodu transportera wielu witamin (SMVT), podobnie jak lipoinian (Prasad i wsp., J Biol Chem 1998; Zhen i wsp., Nat Commun 2026). Konkurencję bezpośrednio wykazano w hodowlach komórkowych:

  • Ludzkie komórki okrężnicy. Kwas pantotenowy kompetycyjnie hamował wychwyt biotyny (stała inhibicji 14,4 µM; pozorna Km samej biotyny wynosiła 19,7 µM) (Said i wsp., Am J Physiol 1998).
  • Transporter szczurzy wyrażony w komórkach HeLa. Km wynosiła 4,9 µM dla pantotenianu i 15,1 µM dla biotyny (Prasad i wsp. 1998).
  • Dziedziczny niedobór SMVT. Rzadkie mutacje biallelowe w genie SLC5A6 upośledzają wychwyt wszystkich trzech substratów, a opisany pacjent poprawił się po łącznej suplementacji biotyny, pantotenianu i lipoinianu (Byrne i wsp., NPJ Genom Med 2019).

O „konkurencji” biotyny i B5. Częste twierdzenie w internecie głosi, że biotyna powoduje trądzik, wypierając B5, albo że wysoka dawka B5 wyczerpuje zapasy biotyny. Wspólny transporter faktycznie istnieje, ale nie znaleźliśmy kontrolowanego badania u ludzi, które wykazałoby, że wysoka dawka jednej z witamin obniża stan drugiej lub zmienia przebieg trądziku. National Academies stwierdziły, że niemal nie ma informacji o interakcjach między kwasem pantotenowym a innymi składnikami odżywczymi (IOM 1998).

Spożycie, żywność i niedobór

Amerykańska Rada ds. Żywności i Żywienia (Food and Nutrition Board) nie mogła oszacować średniego zapotrzebowania, więc ustaliła wystarczające spożycie (Adequate Intake) na podstawie zwykłego spożycia u zdrowych osób (NIH ODS; IOM 1998):

Grupa AI (mg/dobę)
Niemowlęta 0–6 miesięcy 1,7
Niemowlęta 7–12 miesięcy 1,8
Dzieci 1–3 lat 2
Dzieci 4–8 lat 3
9–13 lat 4
14 lat i więcej 5
Ciąża 6
Karmienie piersią 7

Wartość dzienna (Daily Value) FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków) wynosi 5 mg dla dorosłych i dzieci w wieku 4 lat i starszych. Poniżej wymieniono niektóre z najbogatszych źródeł. Przetwarzanie żywności może usunąć od 20% do prawie 80% witaminy (NIH ODS).

Produkt Kwas pantotenowy na porcję
Wątroba wołowa, gotowana, 3 uncje 8,3 mg
Grzyby shiitake, gotowane, ½ szklanki 2,6 mg
Pestki słonecznika, ¼ szklanki 2,4 mg
Pierś z kurczaka, pieczona, 3 uncje 1,3 mg
Awokado, surowe, ½ 1,0 mg
Mleko, 2%, 1 szklanka 0,9 mg
Jajko, ugotowane na twardo, 1 duże 0,7 mg

Niedobór udokumentowano wyłącznie u osób żywionych dietą niemal pozbawioną tej witaminy lub otrzymujących antagonistę metabolicznego oraz w ciężkim niedożywieniu. Opisywane objawy to drętwienie i pieczenie dłoni i stóp, ból głowy, zmęczenie, drażliwość, zaburzenia snu i dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Wydalanie z moczem poniżej 1 mg/dobę sugeruje niedobór, ale u zdrowych osób stanu zaopatrzenia nie oznacza się rutynowo (NIH ODS).

Mutacje w genie PANK2 powodują neurodegenerację związaną z kinazą pantotenianową (PKAN), rzadką chorobę dziedziczną, która może zmniejszać wytwarzanie CoA. Nie wiadomo, czy suplementy pantotenianu pomagają w PKAN (NIH ODS).

Co pokazują badania

Trądzik

Ten pomysł wywodzi się w dużej mierze z pracy z 1995 r. opublikowanej w Medical Hypotheses, w której zaproponowano, że trądzik jest wywołany niedoborem kwasu pantotenowego, i głoszono „całkowite wyleczenie” przy bardzo hojnym uzupełnianiu (Leung 1995). Artykuł w czasopiśmie poświęconym hipotezom nie jest dowodem z badania, a ta propozycja jest sprzeczna z ustaleniem, że udokumentowany niedobór ogranicza się do diet niemal pozbawionych witaminy, stosowania antagonistów i ciężkiego niedożywienia.

Jedyne badanie doustnego kwasu pantotenowego w trądziku kontrolowane placebo, jakie znaleźliśmy, randomizowało dorosłych z łagodnym do umiarkowanego trądzikiem twarzy do przyjmowania suplementu „na bazie kwasu pantotenowego” dostarczającego 2,2 g/dobę lub placebo przez 12 tygodni (Yang i wsp., Dermatol Ther 2014):

Wynik w 12. tygodniu Suplement Placebo P
Łączna liczba zmian (pierwszorzędowy) Zgłoszona redukcja o 68,21% względem placebo — 0,0197
Obniżenie do stanu prawie czystej skóry (ocena badacza) 42,85% 14,28% 0,045
Dermatology Life Quality Index (niższy wynik jest lepszy) 1,93 5,3 0,022

To słabe dowody z kilku powodów:

  • Małe. Zrandomizowano 48 osób, a 41 podlegało ocenie (20 vs 21), przy czym 36 z 41 to kobiety.
  • Sponsorowane. Finansowanie pochodziło od sprzedawcy produktu, firmy Avilan Marketing. Opłatę za publikację artykułu pokryła Nutraceutical Medical Research, afiliacja autora korespondencyjnego. Autorzy zadeklarowali brak konfliktu interesów.
  • Niezrównoważone na początku. Średnia łączna liczba zmian wynosiła 51,3 vs 71,8 (P = 0,071). Opublikowane sumy częściowe nie dają też tych sum łącznych (41,2 + 15,3 w grupie suplementu, 48,9 + 17,3 w grupie placebo).
  • Niepowtórzone i krótkie. Sami autorzy wezwali do dalszych badań. Nie znaleźliśmy niezależnego powtórzenia, badania w trądziku związanym ze sterydami ani danych długoterminowych.

Streszczenie wytycznych American Academy of Dermatology z 2024 r. wymienia mocne i warunkowe zalecenia, a kwasu pantotenowego wśród nich nie ma. Mocne zalecenia dotyczą nadtlenku benzoilu, retinoidów stosowanych miejscowo, takich jak adapalen, antybiotyków miejscowych i doustnej doksycykliny, a w przypadku ciężkiego trądziku lub trądziku opornego na leczenie doustnej izotretynoiny (Reynolds i wsp., JAAD 2024).

Badania miejscowego pantenolu w trądziku, które znaleźliśmy, dotyczyły produktów złożonych. Doniesienia o żelach łączących 4% D-pantenol z nadtlenkiem wodoru i kwasem salicylowym, u 30 i 20 pacjentów bez grupy placebo, nie pozwalają oddzielić jego działania od działania pozostałych składników (Ricci i wsp. 2016; Fabbrocini & Panariello 2016). Krótki list z 2002 r. donosił też, że krem z dekspantenolem poprawiał śluzówkowo-skórne (dotyczące skóry i błon śluzowych) działania niepożądane izotretynoiny (Romiti & Romiti 2002). To zastosowanie w działaniach niepożądanych, a nie leczenie trądziku.

Pantetyna a lipidy we krwi

Wyniki dotyczące lipidów odnoszą się do pantetyny, a nie do zwykłego kwasu pantotenowego, który nie wydaje się działać w ten sam sposób (NIH ODS). Szybki rozpad pantetyny sugeruje, że odpowiedzialny może być pantotenian lub cysteamina, ale mechanizm pozostaje nierozstrzygnięty (Wittwer i wsp. 1985).

Badanie Kto Dawka i porównanie Wynik
Gaddi i wsp., Atherosclerosis 1984 29 pacjentów z hiperlipoproteinemią; podwójnie zaślepione 300 mg trzy razy dziennie vs placebo, 8 tygodni Typ IIB: cholesterol całkowity i LDL −13,5%. Trójglicerydy spadły o około 30%, gdy pantetynę podawano jako pierwszą, ale tylko o 13%–18%, gdy następowała po placebo
McRae, Nutr Res 2005, w podsumowaniu NIH ODS 28 małych badań, 646 dorosłych (średnio 22 na badanie) Mediana 900 mg/dobę, średnio 12,7 tygodnia Po 4 miesiącach: trójglicerydy −32,9%, cholesterol całkowity −15,1%, LDL −20,1%, HDL +8,4%
Rumberger i wsp., Nutr Res 2011 120 północnoamerykańskich dorosłych o niskim do umiarkowanego ryzyku, na diecie zmiany stylu życia 600 mg/dobę, następnie 900 mg/dobę, vs placebo, 16 tygodni W porównaniu z placebo: cholesterol całkowity −6 mg/dL (3%), LDL −4 mg/dL (4%), apolipoproteina B −4 mg/dL (5%)
Evans i wsp., Vasc Health Risk Manag 2014 32 dorosłych o niskim do umiarkowanego ryzyku, kwalifikujących się do leczenia statynami Ten sam schemat vs placebo, 16 tygodni LDL −11% względem wartości wyjściowej vs +3% przy placebo w 16. tygodniu (P = 0,010 między grupami)
Chen i wsp., J Clin Lipidol 2015 216 chińskich dorosłych z trójglicerydami 2,3–6,5 mmol/L Kapsułki z pantetyną vs kapsułki z koenzymem A, 8 tygodni; bez grupy placebo Trójglicerydy −16,5% przy pantetynie, −33,3% przy koenzymie A

Wyniki są bardzo zróżnicowane. ODS podaje zbiorcze liczby z 2005 r. jako średnie zmiany w trakcie leczenia, a nie różnice względem placebo. Największe badanie kontrolowane placebo wykazało jedynie 4–6 mg/dL w porównaniu z placebo, a większa zmiana LDL w pracy Evans i wsp. pochodziła od zaledwie 32 osób. Zwiększenie dawki z 600 do 900 mg/dobę nie wzmocniło efektu, a 2 badania północnoamerykańskie pochodziły z jednej grupy badawczej, przy czym współautorzy podawali afiliacje z Daiichi Fine Chemical i Kyowa Hakko USA (NIH ODS; Evans i wsp. 2014).

Nie znaleźliśmy badania pantetyny, które raportowałoby zawały serca, udary ani zgony, więc ewentualna korzyść dla serca jest niepotwierdzona. ODS konkluduje, że potrzebne są kolejne badania. W przypadku innej witaminy z grupy B, dla której dostępne są zarówno dane o lipidach, jak i badania punktów końcowych, zobacz niacynę.

Wydolność wysiłkowa

CoA odgrywa kluczową rolę w metabolizmie energetycznym, a kwas pantotenowy jest dodawany do niektórych napojów energetycznych (NIH ODS). Kontrolowanych danych dotyczących wydolności u ludzi prawie nie ma:

  • Webster 1998. Sześciu bardzo dobrze wytrenowanych kolarzy przyjmowało przez 7 dni placebo lub 1 g alitiaminy oraz 1,8 g związku pantetyny i kwasu pantotenowego, w randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym. Nie było istotnych różnic w metabolizmie ani w tętnie, ani w czasie jazdy na czas na dystansie 2000 m (178,2 vs 170,7 s; P = 0,58) (Webster, Eur J Appl Physiol 1998).
  • Nice i wsp. 1984. Praca ta badała kwas pantotenowy i wydolność wysiłkową, ale nie ma zindeksowanego streszczenia, a nie udało nam się uzyskać dostępu do pełnego tekstu, więc nie podajemy jej wyników (Nice i wsp., J Sports Med Phys Fitness 1984).

Nie znaleźliśmy badania kwasu pantotenowego dotyczącego siły, przyrostu mięśni ani regeneracji po treningu oporowym.

Gojenie ran i skóra

Dowody dotyczące podawania doustnego są ograniczone. U pacjentów, którym chirurgicznie usuwano tatuaże etapami, kwas askorbinowy (1 lub 3 g/dobę) z kwasem pantotenowym (0,2 lub 0,9 g/dobę) wiązał się z większą energią zerwania blizny w grupie otrzymującej wyższą dawkę (Vaxman i wsp., Eur Surg Res 1996). Kwasu pantotenowego nie testowano osobno. Przegląd z 2009 r. określił dane z badań randomizowanych dotyczących ran chirurgicznych jako skąpe (Ellinger & Stehle 2009), a europejscy oceniający opisali to samo badanie jako nieraportujące ani działań niepożądanych, ani korzystnych (SCF 2002).

Miejscowy dekspantenol ma więcej danych, głównie dotyczących ran powierzchownych i odbudowy bariery skórnej:

Badanie Kto Porównanie Wynik
Girard i wsp., podsumowane w Gorski i wsp. 2020 35 pacjentów z oparzeniami, miejsca pobrania przeszczepu skóry; podwójnie zaślepione, porównanie wewnątrzosobnicze Maść z 5% dekspantenolem vs podłoże (wehikuł), 14 dni Tendencja do szybszego gojenia; lepsze nawilżenie w 2. tygodniu (P = 0,05); świąd ustąpił wcześniej (P = 0,06)
Heise i wsp., Cutan Ocul Toxicol 2019 38 pacjentów po resurfacingu laserem CO₂; rana dzielona Maść z dekspantenolem vs wazelina, 7 dni Mniejsze zmiany w dniach 1–2; lepsza reepitelializacja w dniach 1, 2 i 5. Wszystkie wygojone do 14. dnia
Løkkevik i wsp., Acta Oncol 1996 79 analizowanych pacjentów radioterapii; porównanie wewnątrzosobnicze, zaślepiona ocena Krem z dekspantenolem vs brak kremu Brak klinicznie istotnej korzyści w odczynach skórnych po napromienianiu
Abd Elazim i wsp., Dermatitis 2023 50 pacjentek w radioterapii raka piersi; podwójnie zaślepione 5% dekspantenol vs 7% krem z ektoiną Ektoina wypadła lepiej pod względem stopnia popromiennego zapalenia skóry (2. tydzień, P = 0,008), bólu i świądu

Przeglądy opisują dekspantenol jako środek nawilżający, który zmniejsza utratę wody przez skórę i wspiera reepitelializację (Ebner i wsp., Am J Clin Dermatol 2002; Proksch i wsp., J Dermatolog Treat 2017). Duża część tej literatury jest powiązana z przemysłem. Wśród autorów przeglądów z 2020 i 2017 r. są pracownicy firmy Bayer, a Bayer produkuje także preparaty z dekspantenolem (Samadi i wsp. 2022). Najwyraźniejszą korzyścią jest szybkość wczesnego gojenia w małych badaniach wewnątrzosobniczych i nie należy zakładać jej w przypadku ran głębokich ani doustnej witaminy B5.

Włosy

U 50 osób z rozlanym wypadaniem włosów 6 cotygodniowych wstrzyknięć domięśniowych dekspantenolu 250 mg i biotyny 5 mg poprawiło wypadanie i gęstość włosów względem stanu wyjściowego, ale w badaniu porównywano dwie marki, bez grupy placebo (Samadi i wsp., Dermatol Ther 2022). Nie może ono wykazać, że którakolwiek z witamin działa.

Działania niepożądane i ryzyko

Wysokie dawki doustne

Toksyczność wydaje się niska. Nie ustalono górnej granicy, ponieważ brakuje systematycznych danych o zależności dawka–odpowiedź, a nie dlatego, że wykazano bezpieczeństwo wysokich dawek:

  • USA. National Academies nie znalazły danych o działaniach niepożądanych, z których można by wyprowadzić górną granicę (IOM 1998).
  • UE. Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF) również nie mógł wyprowadzić wartości. Odnotował sporadyczną biegunkę i zatrzymanie wody przy 10–20 g/dobę oraz brak działań niepożądanych w badaniu nad zapaleniem stawów kontrolowanym placebo, w którym zwiększono pantotenian wapnia do 2 g/dobę na 8 tygodni (SCF 2002).
  • Badanie w trądziku. Przy 2,2 g/dobę przez 12 tygodni morfologia krwi i czynność wątroby nie zmieniły się, ale przy około 20 osobach w grupie leczonej nie można wykluczyć rzadkich szkód (Yang i wsp. 2014).

Enzymy wątrobowe przy mieszance megawitamin

U 41 dzieci z zaburzeniami uwagi, którym podawano maksymalne dawki dobowe 1,2 g pantotenianu wapnia, 3 g niacynamidu, 3 g kwasu askorbinowego i 0,6 g pirydoksyny, u 42% w trakcie przyjmowania witamin przekroczono górną granicę aminotransferaz w surowicy. Schemat nie poprawił też zachowania (Haslam i wsp., Pediatrics 1984). IOM i SCF uznały, że tego wyniku nie można przypisać konkretnie kwasowi pantotenowemu.

Eozynofilowe zapalenie opłucnej i osierdzia

Zweryfikowaliśmy jeden opublikowany przypadek. 76-letnia kobieta bez wywiadu alergicznego, po 2 miesiącach przyjmowania witamin B5 i H (biotyny), zachorowała na zapalenie opłucnej i tamponadę osierdzia (płyn uciskający serce), przy liczbie eozynofilów we krwi 1200–1500 komórek/mm³. Badania w kierunku zakażenia, chorób autoimmunologicznych i nowotworów były ujemne, a kobieta wyzdrowiała po odstawieniu witamin (Debourdeau i wsp., Ann Pharmacother 2001).

Pojedynczy przypadek dotyczący dwóch witamin nie może ustalić przyczyny ani wskazać, która witamina była odpowiedzialna, a w streszczeniu nie podano dawek. Autorzy uznali ten związek za prawdopodobny i wezwali do czujności. Karta informacyjna ODS o tym nie wspomina, a raport IOM jest od niego wcześniejszy.

Alergia skórna na produkty miejscowe

Dekspantenol jest zwykle dobrze tolerowany, z niskim ryzykiem podrażnienia lub uczulenia (Ebner i wsp. 2002). Alergia mimo to występuje i jest wykrywana coraz częściej. Przegląd z 2025 r. podaje rosnący odsetek dodatnich testów płatkowych, z 0,2%–0,7% do 1,2%, także po produktach reklamowanych jako hipoalergiczne (Weber & Hylwa, Dermatitis 2025).

Interakcje

Kwas pantotenowy nie ma znanych klinicznie istotnych interakcji z lekami (NIH ODS).

Status prawny i stosowanie w sporcie

W USA kwas pantotenowy, pantotenian wapnia i pantetyna są sprzedawane w suplementach diety (NIH ODS). Dekspantenol jest też składnikiem zatwierdzonych przez FDA multiwitaminowych preparatów do wstrzykiwań, na przykład takiego, który dostarcza 15 mg na fiolkę 5 mL i jest wskazany w zapobieganiu niedoborowi witamin u osób żywionych pozajelitowo (DailyMed).

Kwas pantotenowy i jego pochodne nie są wymienione na Liście Substancji i Metod Zabronionych 2026 Światowej Agencji Antydopingowej (WADA).

Najważniejsze informacje

  • Niezbędna i rzadko jej brakuje. Wystarczające spożycie u dorosłych wynosi 5 mg/dobę, typowe diety dostarczają mniej więcej tyle, a udokumentowany niedobór ogranicza się do skrajnych okoliczności.
  • Postać ma znaczenie. Pantotenian wapnia, pantetyna i miejscowy dekspantenol mają odrębne dowody, a wyników dla jednej postaci nie należy stosować do innej.
  • Dowody w trądziku są słabe. Opierają się na jednym małym, sponsorowanym badaniu z dawką 2,2 g/dobę i niezrównoważonymi grupami, nie zostały powtórzone i nie ma ich wśród zaleceń w streszczeniu wytycznych AAD.
  • Pantetyna umiarkowanie obniża lipidy. Efekty kontrolowane placebo były małe w największym badaniu (LDL około −4 mg/dL), a żadne znalezione przez nas badanie nie raportuje zdarzeń sercowo-naczyniowych.
  • Nie wykazano korzyści dla wydolności. Jedyne badanie na ludziach, które mogliśmy przeczytać, na sześciu kolarzach, żadnej nie wykazało, a badań treningu oporowego nie znaleziono.
  • Niska toksyczność, skąpe dane. Brak górnej granicy wynika z braku danych o zależności dawka–odpowiedź. Biegunkę zgłaszano przy 10–20 g/dobę, jeden opis przypadku wiąże B5 i biotynę z zagrażającym życiu eozynofilowym zapaleniem opłucnej i osierdzia, a konkurencja z biotyną jest wykazana tylko w hodowlach komórkowych.

Źródła

  1. National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Pantothenic acid: fact sheet for health professionals. Zaktualizowano 26 marca 2021. NIH ODS.
  2. Institute of Medicine. Pantothenic acid. In: Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. Washington, DC: National Academies Press; 1998. doi:10.17226/6015. NAP.
  3. Scientific Committee on Food. Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Intake Level of Pantothenic Acid. SCF/CS/NUT/UPPLEV/61 Final. Przyjęto 17 kwietnia 2002. European Commission.
  4. Wittwer CT, Gahl WA, Butler JD, i wsp. Metabolism of pantethine in cystinosis. J Clin Invest. 1985;76(4):1665–1672. PubMed.
  5. Prasad PD, Wang H, Kekuda R, i wsp. Cloning and functional expression of a cDNA encoding a mammalian sodium-dependent vitamin transporter mediating the uptake of pantothenate, biotin, and lipoate. J Biol Chem. 1998;273(13):7501–7506. PubMed.
  6. Said HM, Ortiz A, McCloud E, i wsp. Biotin uptake by human colonic epithelial NCM460 cells: a carrier-mediated process shared with pantothenic acid. Am J Physiol. 1998;275(5):C1365–C1371. PubMed.
  7. Zhen Q, Wang M, Zhang Z. Structural basis for multivitamin recognition and transport by human SMVT. Nat Commun. 2026;17(1):8036. PubMed.
  8. Byrne AB, Arts P, Polyak SW, i wsp. Identification and targeted management of a neurodegenerative disorder caused by biallelic mutations in SLC5A6. NPJ Genom Med. 2019;4:28. PubMed.
  9. Leung LH. Pantothenic acid deficiency as the pathogenesis of acne vulgaris. Med Hypotheses. 1995;44(6):490–492. PubMed.
  10. Yang M, Moclair B, Hatcher V, i wsp. A randomized, double-blind, placebo-controlled study of a novel pantothenic acid-based dietary supplement in subjects with mild to moderate facial acne. Dermatol Ther (Heidelb). 2014;4(1):93–101. PubMed.
  11. Reynolds RV, Yeung H, Cheng CE, i wsp. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2024;90(5):1006.e1–1006.e30. PubMed.
  12. Ricci F, Masini F, Fossati B, i wsp. Combination therapy with hydrogen peroxide (4%), salicylic acid (0.5%) and D-panthenol (4%): efficacy and skyn tolerability in common acne vulgaris during sun exposure period. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2016;20(2):232–236. PubMed.
  13. Fabbrocini G, Panariello L. Efficacy and tolerability of a topical gel containing 3% hydrogen peroxide, 1.5% salicylic acid and 4% D-panthenol in the treatment of mild-moderate acne. G Ital Dermatol Venereol. 2016;151(3):287–291. PubMed.
  14. Romiti R, Romiti N. Dexpanthenol cream significantly improves mucocutaneous side effects associated with isotretinoin therapy. Pediatr Dermatol. 2002;19(4):368. PubMed.
  15. Gaddi A, Descovich GC, Noseda G, i wsp. Controlled evaluation of pantethine, a natural hypolipidemic compound, in patients with different forms of hyperlipoproteinemia. Atherosclerosis. 1984;50(1):73–83. PubMed.
  16. McRae MP. Treatment of hyperlipoproteinemia with pantethine: a review and analysis of efficacy and tolerability. Nutr Res. 2005;25(4):319–333. DOI.
  17. Rumberger JA, Napolitano J, Azumano I, i wsp. Pantethine, a derivative of vitamin B(5) used as a nutritional supplement, favorably alters low-density lipoprotein cholesterol metabolism in low- to moderate-cardiovascular risk North American subjects: a triple-blinded placebo and diet-controlled investigation. Nutr Res. 2011;31(8):608–615. PubMed.
  18. Evans M, Rumberger JA, Azumano I, i wsp. Pantethine, a derivative of vitamin B5, favorably alters total, LDL and non-HDL cholesterol in low to moderate cardiovascular risk subjects eligible for statin therapy: a triple-blinded placebo and diet-controlled investigation. Vasc Health Risk Manag. 2014;10:89–100. PubMed.
  19. Chen YQ, Zhao SP, Zhao YH. Efficacy and tolerability of coenzyme A vs pantethine for the treatment of patients with hyperlipidemia: a randomized, double-blind, multicenter study. J Clin Lipidol. 2015;9(5):692–697. PubMed.
  20. Webster MJ. Physiological and performance responses to supplementation with thiamin and pantothenic acid derivatives. Eur J Appl Physiol Occup Physiol. 1998;77(6):486–491. PubMed.
  21. Nice C, Reeves AG, Brinck-Johnsen T, Noll W. The effects of pantothenic acid on human exercise capacity. J Sports Med Phys Fitness. 1984;24(1):26–29. PubMed.
  22. Vaxman F, Olender S, Lambert A, i wsp. Can the wound healing process be improved by vitamin supplementation? Experimental study on humans. Eur Surg Res. 1996;28(4):306–314. PubMed.
  23. Ellinger S, Stehle P. Efficacy of vitamin supplementation in situations with wound healing disorders: results from clinical intervention studies. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2009;12(6):588–595. PubMed.
  24. Gorski J, Proksch E, Baron JM, i wsp. Dexpanthenol in wound healing after medical and cosmetic interventions (postprocedure wound healing). Pharmaceuticals (Basel). 2020;13(7):138. PubMed.
  25. Heise R, Schmitt L, Huth L, i wsp. Accelerated wound healing with a dexpanthenol-containing ointment after fractional ablative CO(2) laser resurfacing of photo-damaged skin in a randomized prospective clinical trial. Cutan Ocul Toxicol. 2019;38(3):274–278. PubMed.
  26. Løkkevik E, Skovlund E, Reitan JB, i wsp. Skin treatment with bepanthen cream versus no cream during radiotherapy: a randomized controlled trial. Acta Oncol. 1996;35(8):1021–1026. PubMed.
  27. Abd Elazim NE, Awad SM, El-Naggar MS, Mohamed RH. Topical ectoin versus topical dexpanthenol for managing acute radiodermatitis associated with breast cancer radiotherapy: a randomized double-blind study. Dermatitis. 2023;34(6):516–524. PubMed.
  28. Ebner F, Heller A, Rippke F, Tausch I. Topical use of dexpanthenol in skin disorders. Am J Clin Dermatol. 2002;3(6):427–433. PubMed.
  29. Proksch E, de Bony R, Trapp S, Boudon S. Topical use of dexpanthenol: a 70th anniversary article. J Dermatolog Treat. 2017;28(8):766–773. PubMed.
  30. Samadi A, Ketabi Y, Firooz R, Firooz A. Efficacy of intramuscular injections of biotin and dexpanthenol in the treatment of diffuse hair loss: a randomized, double-blind controlled study comparing two brands. Dermatol Ther. 2022;35(9):e15695. PubMed.
  31. Haslam RH, Dalby JT, Rademaker AW. Effects of megavitamin therapy on children with attention deficit disorders. Pediatrics. 1984;74(1):103–111. PubMed.
  32. Debourdeau PM, Djezzar S, Estival JL, i wsp. Life-threatening eosinophilic pleuropericardial effusion related to vitamins B5 and H. Ann Pharmacother. 2001;35(4):424–426. PubMed.
  33. Weber B, Hylwa S. Panthenol allergic contact dermatitis: sources of exposure, reported cases, and a call for more frequent testing. Dermatitis. 2025;36(4):343–351. PubMed.
  34. Apotex Corp. Multiple vitamins injection (adult) prescribing information. ANDA 210273. Zrewidowano w lipcu 2025. DailyMed.
  35. World Anti-Doping Agency. The 2026 Prohibited List. WADA 2026 Prohibited List.